Çocuk İstemeyen Eş Kusurlu mudur? Boşanmada Çocuk Baskısı ve Tazminat

Çocuk istemeyen eş kusurlu mudur, Yargıtay bu soruya tek kelimeyle cevap vermiyor: çocuk istememek başlı başına bir kusur değildir, ancak bu tutum eşe yönelik süreklilik kazanmış bir baskıya, aşağılamaya ya da tıbbi tedavi sürecinin engellenmesine dönüştüğünde kusur doğar. Aynı ölçüt ters yönde de işler; çocuk isteyen eşin ısrarı da psikolojik baskı hâline geldiğinde boşanmada kusur olarak değerlendirilir.

Bu ayrım, Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 22.02.2022 tarihli bir kararının basında yeniden gündeme gelmesiyle tartışılmaya başlandı. Haber başlıkları kararı “eşine çocuk baskısı yapan yandı” biçiminde duyurdu; oysa kararın çözdüğü hukuki mesele çocuk baskısı değil, istinaf mahkemesinin belirlediği tazminat miktarının Yargıtay tarafından denetlenip denetlenemeyeceğiydi. Aşağıdaki bölümlerde hem kararın kendi metni hem de aynı meseledeki beş karar daha yan yana konularak bu farkın nereden doğduğu gösteriliyor.

Çocuk istemeyen eş kusurlu mudur?

Çocuk istemeyen eş kusurlu mudur sorusu, mahkeme önünde tek bir vakıa üzerinden değil, evlilik birliğinin temelinden sarsılmasına yol açan bütün olayların birlikte değerlendirilmesiyle cevaplanır. Türk Medeni Kanunu’nda “çocuk” iradesine ilişkin bir kusur ölçütü yoktur; kanun eşlere birliğin mutluluğunu birlikte sağlama yükümlülüğü yükler ve boşanma davasında hâkime kusuru somut olaya göre belirleme yetkisi tanır. Dolayısıyla soru, “çocuk istedi mi istemedi mi” biçiminde değil, “bu tutum eşin kişiliğine yönelik bir zarara dönüştü mü” biçiminde sorulur.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin dosyalarında bu tutum iki ayrı yönde karşımıza çıkar. Bir yanda çocuk isteyen eşin ısrarının psikolojik baskıya dönüştüğü dosyalar vardır; diğer yanda makul bir sebep göstermeden çocuk sahibi olmayı reddeden eşin bu tutumunun kusur listesine alındığı dosyalar bulunur. İki grupta da belirleyici olan, tutumun kendisi değil, eşin bu tutum karşısında ne yaşadığıdır: tehdit edildi mi, aşağılandı mı, tedavisi engellendi mi, evlilik birliği bu yüzden çekilmez hâle geldi mi.

Bu yüzden damardaki en yaygın yanılgı, tek cümlelik bir formül aramaktır. “Çocuk istemeyen taraf kusurludur” ya da “çocuk baskısı ağır kusurdur” biçimindeki genellemeler, kararların gerekçe bölümü okunduğunda ayakta kalmaz. Kararların hiçbirinde bu vakıa tek başına sonuca bağlanmaz; her zaman başka vakıalarla birlikte tartılır ve çoğu dosyada sonucu belirleyen asıl unsur ispattır. Kusur dereceleri ve bunların parasal karşılığı için boşanmada maddi ve manevi tazminat başlıklı yazıdaki çerçeve de birlikte okunabilir.

Çocuk yapmamak boşanma sebebi mi?

Çocuk yapmamak boşanma sebebi mi diye bakıldığında, kanunun sistemi doğrudan bir cevap vermez. Türk Medeni Kanunu m.166/1’e göre boşanma kararı verilebilmesi için evlilik birliğinin, ortak hayatı sürdürmeleri eşlerden beklenmeyecek derecede temelinden sarsılmış olması gerekir. Kanun burada sebepleri saymaz; sarsılmanın varlığını ve bunun hangi davranışlardan kaynaklandığını hâkim belirler. Çocuk konusundaki anlaşmazlık da bu genel sebebin içinde değerlendirilir.

Bu, çocuk konusundaki anlaşmazlığın hiçbir zaman boşanmaya götürmeyeceği anlamına gelmez. Eşlerden biri bu konuda diğerini sürekli baskı altında tutuyor, bunu hakaretle birleştiriyor ya da karşı tarafın tıbbi tedavisini engelliyorsa, ortaya çıkan tablo evlilik birliğini çekilmez kılabilir. Tersine, taraflar arasında yalnızca bir görüş ayrılığı varsa ve bu ayrılık tartışmanın ötesine geçmemişse, mahkemenin tek başına bu sebeple boşanmaya hükmetmesi beklenmez.

Bir davanın reddedilmesi de yolun sonu değildir. TMK m.166’nın 14/11/2024 tarihli ve 7532 sayılı Kanun’la değiştirilen dördüncü fıkrasına göre, boşanma sebeplerinden herhangi biriyle açılmış davanın reddine karar verilmesi ve bu kararın kesinleştiği tarihten başlayarak bir yıl geçmesi hâlinde, her ne sebeple olursa olsun ortak hayat yeniden kurulamamışsa evlilik birliği temelden sarsılmış sayılır ve eşlerden birinin istemi üzerine boşanmaya karar verilir. Bu süre değişiklikten önce üç yıldı; internette hâlâ üç yıl diyen çok sayıda kaynak bulunduğu için, reddedilen bir davanın ardından beklenecek süre hesaplanırken maddenin güncel metni esas alınmalıdır.

Eşim çocuk istemiyor boşanma sebebi midir?

Eşim çocuk istemiyor boşanma sebebi midir sorusunun pratik karşılığı, bu tutumun dosyada nasıl göründüğüdür. Yalnızca “çocuk istemiyor” beyanı, boşanma kararı için tek başına yeterli bir vakıa değildir. Mahkemenin aradığı şey, bu tutumun evlilik birliğini ortak hayatı sürdürmesi beklenmeyecek derecede sarstığının ortaya konulmasıdır.

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 01.04.2024 tarihli E.2023/6194 K.2024/2236 sayılı kararına konu dosya bu noktayı çok net gösteriyor. Kırk yaşını doldurmuş, hekim olan kadın, evlenmeden önce eşine çocuk istemediğini bildirdiğini, erkeğin bunu kabul ettiğini, ancak sonradan çocuk konusunda ısrarcı olduğunu ileri sürdü. Tüp bebek tedavisini ertelemek istediğinde erkeğin kendisine “o zaman benimle neden evlendin, benim 4 yılımı boşa harcadın” dediğini, bunun duygusal şiddet oluşturduğunu savundu.

Mahkeme davayı reddetti. Gerekçe, iddianın hukuken değersiz görülmesi değildi; tanıkların doğrudan görgüye dayalı bilgilerinin bulunmaması, davacının kendilerine anlattıkları doğrultusunda aktarımda bulunmalarıydı. İstinaf başvurusu esastan reddedildi, karar Yargıtay tarafından onandı. Aynı iddia, görgüye dayalı tanık ya da yazışma gibi somut delille desteklenseydi sonuç pekâlâ farklı olabilirdi.

Çocuk sahibi olmak istememek tek başına kusur sayılır mı?

Çocuk sahibi olmak istememek, mahkeme kararlarında kusur listesine giren bir vakıa olabilir; ancak bu, listeye tek başına girdiği anlamına gelmez. Kusur değerlendirmesi karşılaştırmalıdır: hâkim her iki tarafa yüklenen vakıaları yan yana koyar ve kimin daha ağır kusurlu olduğunu belirler. Bir tarafta fiziksel şiddet veya sadakat ihlali varsa, diğer tarafın çocuk konusundaki tutumu aynı ağırlıkta değerlendirilmez.

Uygulamada sıkça görülen tablo şudur: taraflardan biri çocuk konusunu dilekçesinde öne çıkarır, karşı taraf da bunu farklı bir çerçeveyle anlatır ve mahkeme ikisini de ayrı ayrı tartar. Sonuçta çocuk meselesi kusur dengesini tek başına değiştirmez; dengeyi hakaret, şiddet, güven sarsıcı davranış ya da bağımsız konut sağlamama gibi ağırlığı yerleşik içtihatla belirlenmiş vakıalar kurar.

Bir noktanın altı ayrıca çizilmelidir: dilekçeler aşamasında ileri sürülmeyen bir olay sonradan kusur olarak yüklenemez. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 26.02.2018 tarihli E.2016/12856 K.2018/2654 sayılı kararında bu ilke açıkça kurulmuştur: mahkemece erkeğe kusur olarak yüklenen vakıalara dilekçeler aşamasında dayanılmadığı belirtilerek, “dayanılmayan vakıa karşı tarafa kusur olarak yüklenemez” denilmiştir. Bu ifade karar arama sisteminde beş yüzü aşkın kararda geçmektedir; yani istisnai bir yorum değil, yerleşik bir usul kuralıdır.

Habere konu Yargıtay kararı: Hukuk Genel Kurulu E.2021/849 K.2022/167

Basında “eşine çocuk baskısı yapan yandı” başlığıyla duyurulan karar, Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun E.2021/849, K.2022/167 sayılı, 22.02.2022 tarihli kararıdır. Karar oy birliğiyle ve kesin olarak verilmiştir. Kararın eski numaralandırma biçimiyle yazılışı 2021/2-849’dur; haber metinlerinde künye bu hâliyle geçmektedir.

Başlık	İçerik
Merci	Yargıtay Hukuk Genel Kurulu
Künye	E.2021/849, K.2022/167 (eski yazımıyla 2021/2-849)
Karar tarihi	22.02.2022 — oy birliği, kesin
İlk derece	Bakırköy 9. Aile Mahkemesi, 03.10.2017, 2016/198 E. 2017/657 K.
İstinaf	İstanbul BAM 11. Hukuk Dairesi, 15.10.2018, 2018/2604 E. 2018/1200 K.
Özel Daire	Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 03.03.2020, 2019/5284 E. 2020/1758 K.
Direnme	İstanbul BAM 11. HD, 27.01.2021, 2020/642 E. 2021/113 K.
Uyuşmazlık	İstinafın takdir ettiği tazminat miktarlarının Yargıtay tarafından denetlenip denetlenemeyeceği
Sonuç	Direnme kararı BOZULDU
Kararın niteliği	Direnme üzerine verilen Hukuk Genel Kurulu kararı; kusur tespitine ilişkin yeni bir kural koymuyor
Basında	17–22 Eylül 2026 tarihlerinde “emsal karar” başlığıyla duyuruldu

Dosyanın seyri, haberlerde aktarılandan çok daha katmanlıdır. Taraflar 09.08.2015 tarihinde evlenmiş, dava 16.03.2016 tarihinde açılmıştır; yani evlilik yaklaşık yedi ay sürmüştür. Kadın iş kadınıdır ve eşinin isteği üzerine işini bırakmıştır. Erkek futbolcudur ve işi gereği dört yıldır Konya’da yaşamaktadır. Kadın dava dilekçesinde bir milyon lira maddi, bir milyon lira manevi tazminat talep etmiştir.

Karar metninin kendi ifadesiyle uyuşmazlık şudur: “Bölge adliye mahkemelerince takdir edilen maddi-manevi tazminat miktarlarına ilişkin temyiz talepleri hakkında, Yargıtayca yapılacak incelemenin niteliği ve tazminat miktarları yönünden Yargıtayın temyiz olunan kararı bozup bozamayacağı.” Bu cümle, kararın merkezinde çocuk baskısının değil, temyiz denetiminin kapsamının bulunduğunu gösterir.

İlk derece mahkemesi ne dedi?

Bakırköy 9. Aile Mahkemesi erkeği tam kusurlu saydı. Kusur listesi tek kalemden ibaret değildi: erkeğin çocuk istemesi nedeniyle eşine psikolojik baskı uyguladığı, cinsel birliktelikte bu sebeple sorunlar yaşandığı, eşine yönelik tutarsız davranışlar sergilediği, çıkan tartışmada fiziksel şiddet uyguladığı, bekârken tanıştığı kadınlarla yazışma ve görüşmelerini sürdürmekle güven sarsıcı hareketlerde bulunduğu ve eşine “seni istemiyorum, içim soğudu, evliliği bitirelim” şeklinde mesaj attığı tespit edildi.

Bu tespitin sonucunda erkeğin karşı davası reddedildi, kadının davası kabul edildi ve taraflar boşandı. Kadın yararına aylık 4.000 lira tedbir-yoksulluk nafakası ile 250.000 lira maddi, 50.000 lira manevi tazminata hükmedildi.

Haberlerde öne çıkarılan 250 bin liralık rakam işte bu aşamanın rakamıdır. Kararın ilerleyen aşamalarında bu tutarın değiştiğini görmek, haber başlıklarının neden yanıltıcı olduğunu anlamak bakımından belirleyicidir.

İstinaf kusur tablosunu nasıl değiştirdi?

İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 11. Hukuk Dairesi, ilk derecenin kusur belirlemesini doğru bulmadı. Kararın gerekçesine göre, eşine fiziksel şiddet uygulayan ve “seni istemiyorum, boşanalım” diye mesaj gönderen erkek ağır kusurluydu; buna karşılık eşine “abuk sabuk hareket etme, nerdeysem nerdeyim, hakkımı helal etmiyorum” şeklinde sözler sarf eden kadın da az kusurluydu.

Bu düzeltmenin iki sonucu oldu. Birincisi, erkeğin boşanma davası da kabul edildi. İkincisi, tazminat miktarları düştü: maddi tazminat 250.000 liradan 100.000 liraya indirildi, manevi tazminat 50.000 lirada kaldı, ayrıca kadın yararına aylık 2.000 lira üzerinden iki yıllık toplam 48.000 liralık toptan yoksulluk nafakasına hükmedildi.

Bu aşama, haber başlıklarının gözden kaçırdığı en önemli kırılmadır. Kararın sonunda erkeğin kusuru ağırlaşmadı, hafifledi; ve kadın kusursuz olmaktan çıkıp az kusurlu hâle geldi. “Baskı yapan yandı” çerçevesi, tam da bu ters yönlü hareketi görünmez kılıyor.

Özel Daire neden bozdu, istinaf neden direndi?

Yargıtay 2. Hukuk Dairesi 03.03.2020 tarihli kararıyla hükmü bozdu. Bozma sebebi kusur tespiti değildi; tazminat miktarlarıydı. Daire, tarafların ekonomik ve sosyal durumları, boşanmaya yol açan olaylardaki kusur dereceleri, paranın alım gücü ve kişilik haklarına yapılan saldırı dikkate alındığında kadın yararına takdir edilen maddi ve manevi tazminatın az olduğunu, TMK m.4’teki hakkaniyet ilkesi ile TBK m.50 ve 51 gözetilerek daha uygun miktarda tazminat takdiri gerektiğini belirtti.

İstinaf mahkemesi bu bozmaya direndi. Direnme gerekçesi, Türk yargı sisteminin üç dereceli hâle gelmesine dayanıyordu: istinaf kanun yolu incelemesinden sonra Yargıtay’ın tamamen bir hukuki denetim ve içtihat mercii hâline geldiği, temyiz incelemesinde maddi vakıa ve delil değerlendirmesine girilemeyeceği, takdir edilen tazminatların hakkaniyete uygun olduğu savunuldu.

Mesele böylece bir tazminat uyuşmazlığı olmaktan çıkıp bir yetki uyuşmazlığına dönüştü. Hukuk Genel Kurulu’nun önüne gelen soru, artık hangi tarafın haklı olduğu değil, Yargıtay’ın istinafın takdir ettiği tazminat miktarını denetleyip denetleyemeyeceğiydi.

Hukuk Genel Kurulu’nun gerekçesi

Hukuk Genel Kurulu direnmeyi bozdu. Gerekçenin omurgası, hâkimin takdir yetkisinin hukuki niteliğine ilişkindir. Kurul, hâkimin uyuşmazlığı çözerken dört aşamalı bir hukuki faaliyet yürüttüğünü, bunların her birinin hukuki nitelik taşıdığını ve Yargıtay’ın mutlak denetimine tabi olduğunu belirtti. Kararın kendi cümlesi şöyledir:

“Burada özellikle üzerinde durulması gereken husus; hâkimin ‘hukuki sonuca yönelik olarak kullandığı takdir hakkının bir hukuk meselesi’ olduğu hususudur. (…) Takdir hak ve yetkisinin denetlenmesi de bir hukukîlik denetimi olup Yargıtayın yetki alanında bulunduğu da muhakkaktır.”

Kurul ayrıca HMK m.371/1-a’daki “hukukun veya taraflar arasındaki sözleşmenin yanlış uygulanmış olması” bozma sebebine dayanarak şunu ekledi: “Yargıtay taraflar lehine veya aleyhine hükmedilen tazminatların miktarlarını da hukukun uygulanmasında hata olduğundan denetlemekte (…) yükümlüdür.”

Somut olaya ilişkin değerlendirme tek cümlede toplanmıştır: “bölge adliye mahkemesi maddi vakıa ve delilleri doğru belirlemesine rağmen bunlarla varılacak hukukî sonucu yanlış değerlendirmiş, bir başka ifade ile hata yapmıştır.” Kusura ilişkin tespit ise gerekçede yalnızca tekrarlanmıştır: boşanmaya sebebiyet veren olaylarda erkeğin ağır, kadının az kusurlu olduğu; bu olayların aynı zamanda kadının kişilik haklarına saldırı teşkil ettiği; kadın yararına TMK m.174/1 ve 174/2 koşullarının oluştuğu.

Basında nasıl duyuruldu, kararın gerçek niteliği nedir?

Haber başlıkları kararı “Yargıtay’dan boşanma davasında emsal karar”, “çocuk baskısı yapan yandı”, “boşanmada düğümü Yargıtay çözdü” biçiminde duyurdu. Bu çerçevenin beş ayrı noktada kararın kendi metniyle örtüşmediği görülüyor.

Basındaki iddia	Kararın metni
“Emsal karar, yeni içtihat”	Karar 22.02.2022 tarihlidir; haber tarihi itibarıyla dört yılı aşkın süredir yürürlüktedir ve metninde “emsal”, “içtihat değişikliği” ya da “yerleşik uygulamadan dönülmüştür” ibaresi geçmez
“Yargıtay çocuk baskısını ağır kusur saydı”	Kurulun çözdüğü uyuşmazlık tazminat miktarlarının temyiz denetimidir; kusur tespiti istinafta yapılmış, Kurul yalnızca aktarmıştır
“Çocuk baskısı yapan eş yandı”	Erkeğin kusuru ilk derecede tam, istinafta ağır olarak belirlendi; yani ağırlaşmadı, hafifledi. Kadına da az kusur yüklendi
“Kadın 250 bin lira tazminat aldı”	250.000 lira ilk derecenin rakamıdır; istinaf 100.000’e indirdi. Kurul bozdu ancak yeni bir miktar belirlemedi
“Yargıtay tazminatı artırdı”	Yargıtay tazminat tayin etmez; bozar, miktarı derece mahkemesi yeniden belirler

Bu ölçüt ne kadar yeni?

Kararın “emsal” sayılıp sayılamayacağı, dayandığı ölçütün ne kadar süredir uygulandığına bakılarak ölçülebilir. Karar arama sisteminde yapılan ifade sayımları, bu damarın yeni olmadığını gösteriyor.

Aranan ifade	Kayıt sayısı
“çocuk sahibi olmak istemediği”	57
“çocuk istememe”	34
“psikolojik baskı” + boşanma + “ağır kusur”	14
“ailesinin baskısı” + boşanma + kusur	57
“duygusal şiddet” + boşanma + kusur	399
“kusur olarak yüklenemez”	652
“dayanılmayan vakıa”	544

Bu tablodaki sayılar, ifadenin geçtiği karar sayısını verir; aynı meselenin karar sayısını değil. Yine de tek başına şunu gösterir: çocuk konusundaki anlaşmazlığın kusur değerlendirmesine girmesi, on yılı aşkın süredir uygulanan bir yaklaşımdır. Kararın değeri yeni bir kural koyması değil, mevcut kuralın istinaf sonrası temyiz düzeninde nasıl uygulanacağını açıklığa kavuşturmasıdır.

Kararın haberlerde hiç geçmeyen asıl sonucu

Kararın uygulamada en çok işe yarayacak yönü, haberlerin hiçbirinde yer almadı: istinafın belirlediği tazminat miktarı, azlığı veya çokluğu sebebiyle temyizde denetlenebilir. İstinaf mahkemesi bunun aksini savunmuş, Yargıtay’ın artık yalnızca hukuki denetim yapacağını, takdir hakkına karışamayacağını ileri sürmüştü.

Hukuk Genel Kurulu bu savunmayı kabul etmedi. Takdir yetkisinin kullanılması bir hukuk meselesi sayıldığı için, miktarın hakkaniyete aykırı biçimde belirlenmesi hukukun yanlış uygulanması anlamına gelir ve HMK m.371/1-a uyarınca bozma sebebidir.

Bunun pratik karşılığı şudur: istinaf mahkemesi tazminatı beklenenden düşük belirlediğinde, bu tek başına bir temyiz sebebi olarak ileri sürülebilir. Tazminatın hangi ölçütlere göre belirlendiği konusunda boşanmada maddi ve manevi tazminat yazısındaki kriterler, temyiz dilekçesinin dayanağını oluşturur.

Talep miktarının dava sırasında artırılması bakımından da usul kanununda bir değişiklik yapılmıştır. Belirsiz alacak davasını düzenleyen HMK m.107, 16/7/2026 tarihli ve 7589 sayılı Kanun ile mülga hâle gelmiştir. Aynı Kanun’la HMK m.109’a eklenen dördüncü fıkra ise, alacağın yalnızca bir kısmının dava edildiği durumlarda talep konusunun aynı davada bir defaya mahsus olmak üzere, iddianın genişletilmesi yasağına tabi olmaksızın tahkikatın sona ermesine kadar artırılabileceğini hükme bağlamıştır. Fıkra ayrıca, zamanaşımının artırılan kısım bakımından da dava tarihinden itibaren kesilmiş sayılacağını belirtir.

Çocuk baskısı hangi hâlde ağır kusur sayılır?

Çocuk konusundaki ısrarın kusura dönüşmesi için üç unsurun bir arada bulunması aranır. Birincisi süreklilik: tek bir tartışma değil, tekrar eden ve eşin gündelik hayatını kuşatan bir davranış kalıbı. İkincisi eşin kişiliğine yönelme: ısrarın hakaret, aşağılama, kısırlıkla suçlama veya tehditle birleşmesi. Üçüncüsü sonuç: bu davranışın evlilik birliğini ortak hayatı sürdürmesi beklenmeyecek derecede sarsması.

Bu üç unsur bir aradaysa davranış yalnızca kusur değil, aynı zamanda kişilik haklarına saldırı sayılabilir. Bu ayrım parasal açıdan önemlidir; çünkü TMK m.174/2 manevi tazminat için kusurun yanında ayrıca kişilik hakkının saldırıya uğramış olmasını arar. Habere konu kararda Kurul, boşanmaya sebebiyet veren olayların aynı zamanda kadının kişilik haklarına saldırı teşkil ettiğini açıkça belirtmiştir.

Buna karşılık, eşlerden birinin çocuk istemesi tek başına hukuka aykırı bir talep değildir. Kusuru doğuran, talebin kendisi değil, talebin dayatma biçimidir. Bu nedenle dosyalarda sıkça görülen “çocuk baskısı yaptı” ifadesi, hangi somut davranışlarla ortaya konduğu belirtilmedikçe mahkeme için bir anlam taşımaz.

Psikolojik şiddet boşanma sebebi midir?

Psikolojik şiddet boşanma sebebi midir sorusu, kanun metninde doğrudan karşılık bulmaz; bu kavram uygulamada TMK m.166/1’in içine yerleştirilir. Sürekli aşağılama, tehdit, sosyal çevreden yalıtma, ekonomik kontrol ve eşin iradesini kırmaya yönelik baskı, mahkemelerce evlilik birliğini temelinden sarsan davranışlar arasında sayılır.

Çocuk konusundaki ısrar da bu kategoriye girebilir. Habere konu dosyada ilk derece mahkemesi, erkeğin çocuk istemesi nedeniyle eşine psikolojik baskı uyguladığını kusur listesinin ilk kalemi olarak yazmıştır. Ancak aynı listede fiziksel şiddet ve güven sarsıcı davranış da yer aldığı için, sonuç tek bir kaleme bağlanamaz.

Bu tutumun ispatı, sözlü beyandan ibaret kaldığında zorlaşır. Yazışmalar, üçüncü kişilere yansımış olaylar, sağlık kayıtları ve görgüye dayalı tanık beyanları belirleyicidir. Tanıklığın hangi koşullarda hükme esas alındığı konusunda boşanma davasında tanık başlıklı yazıdaki ayrıntılar yol gösterici olur.

Duygusal şiddet boşanma davasında nasıl değerlendirilir?

Duygusal şiddet, boşanma dosyalarında psikolojik şiddetle iç içe geçen bir kavramdır ve karar arama sisteminde kusurla birlikte üç yüzden fazla kararda geçer. Uygulamada bu kavramın altı, eşin duygusal ihtiyaçlarını sistemli biçimde görmezden gelme, değersizleştirme ve suçluluk duygusu üzerinden yönlendirme gibi davranışlarla doldurulur.

Çocuk ekseninde bu, iki yönlü işler. Çocuk isteyen eş, karşı tarafın tıbbi ya da kişisel gerekçelerini yok sayarak suçluluk üretiyorsa duygusal şiddetten söz edilebilir. Çocuk istemeyen eş de karşı tarafı bu isteği yüzünden küçümsüyor veya alay konusu yapıyorsa aynı değerlendirmeye tabidir.

Mahkemenin aradığı şey, kavramın adı değil davranışın kendisidir. Dilekçede “duygusal şiddet uyguladı” denmesi yeterli olmaz; hangi tarihte, hangi sözle, hangi olayda ve kimin önünde yaşandığı somutlaştırılmalıdır. HMK m.194’ün lafzı açıktır: taraflar dayandıkları vakıaları ispata elverişli şekilde somutlaştırmalı, hangi delilin hangi vakıanın ispatı için gösterildiğini açıkça belirtmelidir.

Baskıyı kadın yaparsa sonuç değişir mi?

Ölçüt cinsiyete bağlı değildir ve bunu gösteren dosya, habere konu karardan iki yıl sonra verilmiştir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 19.11.2024 tarihli E.2024/548 K.2024/8818 sayılı kararında, düşükle sonuçlanan gebeliklerin ardından kadın, yeniden çocuk sahibi olma noktasında eşine psikolojik baskı uyguladığı gerekçesiyle ilk derece mahkemesince tam kusurlu sayıldı.

Dosyada ayrıca kadının, eşi yurt dışındayken hamile olmadığı hâlde gerçeğe aykırı gebelik belgesi göndererek güven sarsıcı davrandığı da tespit edildi. İlk derece mahkemesi erkek yararına maddi tazminata hükmetti; istinaf buna manevi tazminat da ekledi.

Ne var ki karar bozuldu. Bozma sebebi kusur değerlendirmesi değildi: tanık beyanından, tarafların boşanma davası açılmadan önce ortak konutta bir süre birlikte yaşadıkları anlaşıldı. Daire bunu “davacı erkeğin davalı kadının kusurlu davranışlarını affettiği, en azından hoşgörü ile karşıladığının kabulü gerekir” biçiminde değerlendirdi ve affedilen olayların kusur olarak yüklenemeyeceğini belirterek davanın reddi gerektiğine hükmetti.

Çocuk sahibi olmak istemeyen kadın ve çocuk sahibi olmak istemeyen erkek arasında fark var mı?

Kanun metninde taraflar arasında bu konuda bir ayrım yoktur. Çocuk sahibi olmak istemeyen kadın ile çocuk sahibi olmak istemeyen erkek, kusur değerlendirmesinde aynı ölçütlere tabidir: tutumun makul bir sebebe dayanıp dayanmadığı, karşı tarafa nasıl aktarıldığı ve evlilik birliği üzerindeki etkisi.

Uygulamadaki farklılık hukuki değil, olgusaldır. Kadın tarafın gerekçesi çoğu dosyada sağlık, yaş ve gebelik riskiyle ilgiliyken; erkek tarafın gerekçesi daha sık ekonomik koşullar ve zamanlama üzerinden kurulmaktadır. Mahkeme her iki hâlde de gerekçenin samimiyetini ve karşı tarafa nasıl iletildiğini tartar.

Dikkat edilmesi gereken nokta, evlilik öncesinde varılan mutabakatın sonradan tek taraflı olarak bozulmasıdır. Yukarıda anılan E.2023/6194 sayılı dosyada kadın, evlenmeden önce çocuk istemediğini bildirdiğini ve erkeğin bunu kabul ettiğini ileri sürmüştü. Böyle bir mutabakatın varlığı ispatlanabildiğinde, sonradan ortaya çıkan ısrar TMK m.2’deki dürüstlük kuralı açısından ayrıca değerlendirilebilir.

Boşanmada ağır kusurlar nelerdir?

Boşanmada ağır kusurlar nelerdir sorusunun kanunda sayılmış bir cevabı yoktur. Türk Medeni Kanunu kusur derecelerini tanımlamaz; yalnızca m.174/1’de “kusursuz veya daha az kusurlu taraf” ile “kusurlu taraf” ayrımını yapar ve m.175’te yoksulluk nafakası için “kusuru daha ağır olmamak” koşulunu arar. Dereceler — tam kusur, ağır kusur, eşit kusur, az kusur, kusursuzluk — Yargıtay uygulamasıyla şekillenmiştir.

Kusur derecesi	Maddi tazminat (m.174/1)	Manevi tazminat (m.174/2)	Yoksulluk nafakası (m.175)
Kusursuz	İsteyebilir	Kişilik hakkı ihlal edilmişse isteyebilir	İsteyebilir
Az kusurlu	İsteyebilir (karşı taraf daha kusurluysa)	Kişilik hakkı ihlal edilmişse isteyebilir	İsteyebilir
Eşit kusurlu	İsteyemez	İsteyemez	İsteyebilir
Ağır kusurlu	İsteyemez	İsteyemez	İsteyemez
Tam kusurlu	İsteyemez	İsteyemez	İsteyemez

Tablodaki eşit kusur satırı, en sık gözden kaçan ayrımdır: eşit kusur tespiti her iki tarafın tazminat talebini ortadan kaldırır, ancak yoksulluk nafakası talebini ortadan kaldırmaz. Çünkü TMK m.175 “kusursuz olmak” değil, “kusuru daha ağır olmamak” koşulunu arar. Nitekim Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 30.11.2023 tarihli E.2023/2627 K.2023/5805 sayılı kararına konu dosyada kadın, erkeğin ve ailesinin sürekli çocuk sahibi olma konusunda baskı kurduğunu ileri sürmüş; mahkeme tarafları eşit kusurlu bularak her iki tarafın da maddi ve manevi tazminat taleplerini reddetmiş, karar onanmıştır.

Manevi tazminat sütununda ise lafız ile uygulama arasında bir fark bulunduğunu belirtmek gerekir. TMK m.174/2’nin metni, talep eden taraf için bir kusur ölçütü aramaz; yalnızca kişilik hakkının saldırıya uğramış olmasını ve karşı tarafın kusurlu olmasını arar. Yargıtay uygulaması ise talep eden tarafın kusursuz ya da daha az kusurlu olmasını aramaktadır. Tablo, kanun metnini değil uygulamayı yansıtır.

Boşanmada ağır kusur sayılan haller

Yerleşik uygulamada ağır kusur sayılan davranışlar, eşin kişiliğine ve evlilik birliğinin temel yükümlülüklerine yönelen fiillerdir. Sadakat yükümlülüğünün ihlali, fiziksel şiddet, ağır hakaret, bağımsız konut sağlamama, eşi ailesinden yalıtma, güven sarsıcı davranış, eşin ailesinin evliliğe müdahalesine sessiz kalma ve evi terk etme bu grupta değerlendirilir.

Çocuk konusundaki baskı, bu listeye tek başına değil, yukarıdaki fiillerden biriyle birleştiğinde girer. Habere konu dosyada da çocuk baskısı fiziksel şiddet ve güven sarsıcı davranışla birlikte değerlendirilmiştir. Kaldı ki Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 10.10.2024 tarihli E.2023/9958 K.2024/7215 sayılı kararına konu dosyada kadının ileri sürdüğü çocuk baskısı iddiası istinafın kusur listesine hiç alınmamış; erkeğin ağır kusuru bağımsız konut sağlamama, annesinin müdahalelerine sessiz kalma ve sadakat ihlali üzerinden kurulmuştur.

Aynı kararda ters yönde de bir tespit vardır ve bu, çocuk ekseninin iki taraflı işlediğini gösterir: kadının, tüp bebek tedavisine zarar vereceği doktorlar tarafından beyan edilmesine rağmen sigara tüketmeye devam etmesi kusur olarak yüklenmiştir. Tedavi sürecini sabote etmek, çocuk isteğine direnmekten farklı biçimde değerlendirilmektedir.

Boşanmada erkeğin ağır kusurlar nelerdir?

Boşanmada erkeğin ağır kusurlar nelerdir diye bakıldığında, kararlarda en sık karşılaşılan kalemler şunlardır: fiziksel şiddet, sadakat yükümlülüğüne aykırı davranış, bağımsız konut sağlamama, ekonomik şiddet, eşin ailesiyle görüşmesini engelleme, kök ailenin müdahalelerine sessiz kalma ve eşi küçük düşüren söylemler.

Habere konu dosyada erkeğe yüklenen kusurlar da bu listenin içindedir: fiziksel şiddet, güven sarsıcı davranış, psikolojik baskı ve evliliği bitirmeye yönelik mesajlar. Bu kalemlerin bir arada bulunması, kusurun “ağır” olarak nitelendirilmesini sağlamıştır.

Bağımsız konut sağlamama ve kök ailenin müdahalesine sessiz kalma, uygulamada sıklıkla birlikte görülür. E.2023/9958 sayılı dosyada istinaf mahkemesi erkeğin ağır kusurunu tam olarak bu iki kalem ile sadakat ihlali üzerinden kurmuştur.

Boşanmada kadının ağır kusurlar nelerdir?

Boşanmada kadının ağır kusurlar nelerdir sorusunda en sık görülen kalemler farklıdır: eşe ve ailesine hakaret, aşırı ve dayanaksız kıskançlık, eşi sosyal ortamlarda yalnız bırakma, birlik görevlerini yerine getirmeme, evi terk etme ve güven sarsıcı davranış. Habere konu dosyada kadına yüklenen az kusur da hakaret içerikli sözlerden kaynaklanmıştır.

E.2024/548 sayılı dosyada kadına yüklenen kusurlar bundan daha ağırdır: psikolojik baskı, aşırı kıskançlık, tehdit içerikli söylemler ve hamile olmadığı hâlde gerçeğe aykırı gebelik belgesi göndermek. İlk derece mahkemesi bu tabloda kadını tam kusurlu saymıştır.

Bu listelerin cinsiyete göre ayrı ayrı sayılması hukuki bir zorunluluktan değil, dosyalardaki olgusal dağılımdan kaynaklanır. Kanun aynı davranışı her iki taraf için de aynı ağırlıkta değerlendirir; nitekim çocuk konusundaki psikolojik baskı, kararlarda hem erkeğe hem kadına yüklenmiştir.

Çekişmeli boşanmada ağır kusurlar nasıl tespit edilir?

Çekişmeli boşanmada ağır kusurlar, tarafların dilekçelerinde dayandıkları vakıalar üzerinden ve yalnızca ispat edilmiş olanlar dikkate alınarak tespit edilir. Hâkim önce her iki tarafa yüklenebilecek vakıaları ayrı ayrı belirler, sonra bunların ağırlığını karşılaştırır ve buna göre kusur derecesini kurar.

TMK m.184 bu süreçte özel kurallar getirir. Hâkim, boşanma davasının dayandığı olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe bunları ispatlanmış sayamaz; taraflara yemin öneremez; tarafların ikrarları hâkimi bağlamaz ve hâkim kanıtları serbestçe takdir eder. Bu, boşanma yargılamasını diğer hukuk davalarından ayıran en önemli farktır: karşı tarafın kabulü tek başına sonuç doğurmaz.

Maddenin lafzı hâlâ mülga Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu’na atıf yapmaktadır; bugün uygulanan usul kanunu 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’dur. Yargılamanın nasıl işlediği ve hangi aşamalardan geçtiği konusunda çekişmeli boşanma davası nasıl açılır başlıklı yazı ayrıntılı bir çerçeve sunar.

Kısırlık boşanma sebebi midir?

Kısırlık boşanma sebebi midir tartışmasında iki şey birbirinden ayrılmalıdır: kısırlığın kendisi ile kısırlık karşısındaki davranış. Kısırlık iradi bir davranış değil, bir sağlık durumudur; kusur ise iradi davranışa bağlanır. Bu nedenle bir eşin çocuk sahibi olamaması, kendisine kusur olarak yüklenemez.

Buna karşılık, eşin sağlık durumu karşısında sergilenen davranış kusur oluşturabilir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun 25.06.2025 tarihli E.2023/949 K.2025/394 sayılı kararına konu dosya bunun en açık örneğidir. Çift çocuk sahibi olamadıkları için hastaneye başvurmuş, erkeğe hormon düzeyi ve iyi huylu beyin tümörü teşhisi konulmuş, doktor ameliyat ve ardından tüp bebek tedavisiyle çocuk sahibi olunabileceğini açıklamıştı.

İlk derece mahkemesi, kadının erkeğin tedavi sürecini beklemek istemediğini, “çocuk için beklemeyeceğini, tedavi sürecinin uzun süreceğini, boşanmak istediğini” ifade ettiğini, eşinin tedavisi devam ederken boşanma davası açtığını, kadının ailesinin erkeğe “sen kısırsın, senin çocuğun olmuyor” şeklinde hakaret ettiğini ve kadının evlilik birliği içinde kalması gereken yatak odası sırlarını üçüncü kişilere anlattığını tespit etti. Bu tabloda kadın ağır, erkek az kusurlu sayıldı ve erkek eş yararına 15.000 lira maddi, 12.000 lira manevi tazminata hükmedildi.

Eşi kısırlıkla suçlamak kusur mudur?

Eşi kısırlıkla suçlamak, uygulamada eşin kişiliğine yönelmiş bir hakaret olarak değerlendirilir. Bu suçlamanın üçüncü kişilerin önünde yapılması, ailece tekrarlanması veya eşin tıbbi durumunun sosyal çevreye yayılması, kusurun ağırlığını artıran unsurlardır.

Yukarıda anılan Hukuk Genel Kurulu dosyasında suçlamayı yapan kadının kendisi değil ailesiydi; buna rağmen tespit kusur değerlendirmesine girdi. Bunun sebebi, eşin kök ailesinin evliliğe yönelik müdahalelerine sessiz kalmasının yerleşik uygulamada kusur sayılmasıdır.

Bu noktada evlilik birliğinin mahremiyeti de ayrı bir başlıktır. Tarafların cinsel hayatına ve tedavi sürecine ilişkin bilgilerin üçüncü kişilere aktarılması, aynı kararda kadına yüklenen kusurlar arasında ayrıca sayılmıştır.

Tüp bebek tedavisini engellemek kusur sayılır mı?

Tedavi sürecine yönelik davranışlar, çocuk isteği tartışmasından ayrı bir başlık oluşturur. Burada ölçüt tutum değil eylemdir: taraflar birlikte bir tedavi kararı almışsa, bu karara aykırı davranarak süreci sabote etmek kusur olarak değerlendirilir.

E.2023/9958 sayılı dosyada kadının, tüp bebek tedavisine zarar vereceği hekimlerce bildirilmesine rağmen sigara kullanmayı sürdürmesi kusur listesine eklenmiştir. E.2023/949 sayılı Hukuk Genel Kurulu dosyasında ise kadının eşinin ameliyat ve tedavi sürecini beklememesi kusurun ağırlaşmasında rol oynamıştır.

Buna karşılık tedaviyi ertelemek isteme, tek başına kusur sayılmamaktadır. E.2023/6194 sayılı dosyada kadının tüp bebek tedavisini işi ve yaşı sebebiyle ertelemek istemesi kusur olarak nitelendirilmemiş; aksine, erkeğin bu talep karşısındaki tepkisi duygusal şiddet olarak ileri sürülmüş, ancak ispatlanamadığı için dava reddedilmiştir.

Eşim çocuk istemiyor ne yapmalıyım?

Eşim çocuk istemiyor ne yapmalıyım sorusunun hukuki karşılığı, önce meselenin evlilik birliği içinde çözülüp çözülemeyeceğinin değerlendirilmesidir. Hukuk, eşlerden birini çocuk sahibi olmaya zorlayacak bir araç tanımaz; bu konuda mahkemeden alınabilecek bir karar yoktur. Hukuki sonuç doğuran tek yol, birliğin çekilmez hâle geldiğinin ortaya konulmasıyla açılan boşanma davasıdır.

İkinci adım, iddianın delille desteklenip desteklenemeyeceğidir. Çocuk konusundaki anlaşmazlığın tek başına yeterli olmadığı, buna eşlik eden davranışların — hakaret, aşağılama, tehdit, güven sarsıcı hareket — ortaya konması gerektiği yukarıdaki kararlarda görülmektedir. Delilin niteliği, davanın kaderini belirler.

Üçüncü adım, sürecin hangi dava türüyle yürütüleceğidir. Taraflar boşanmanın malî sonuçları ve varsa çocukların durumu konusunda anlaşabiliyorsa anlaşmalı boşanma davası yolu, kusur tartışmasını tamamen ortadan kaldırır; anlaşma sağlanamıyorsa kusur ve tazminat çekişmeli davada tartışılır. Anlaşma yoluna gidilse dahi TMK m.184/5 uyarınca boşanmanın fer’î sonuçlarına ilişkin anlaşmalar hâkim tarafından onaylanmadıkça geçerli olmaz; protokolde yer alan tazminat feragati de bu onaya tabidir.

Sürecin başında sıkça sorulan bir soru da arabuluculuğa başvurmanın zorunlu olup olmadığıdır. 6325 sayılı Kanun’un m.18/B hükmü dava şartı arabuluculuğu dört kalemle sınırlar: kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklar, taşınır ve taşınmazların paylaştırılması ile ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyetinden kaynaklanan uyuşmazlıklar ve komşu hakkı. Boşanma ve boşanmadan doğan tazminat bu listede yer almaz; dolayısıyla dava açmadan önce arabulucuya başvurma zorunluluğu yoktur.

Çocuk istemeyen eş nasıl ikna edilir, hukuk ne diyor?

Çocuk istemeyen eş nasıl ikna edilir sorusu hukukun değil, tarafların kendi iradesinin alanındadır. Kanun, evlilik birliğinde eşlere birliğin mutluluğunu birlikte sağlama yükümlülüğü yükler; ancak çocuk sahibi olma kararını bir yükümlülük olarak düzenlemez ve bu konuda zorlayıcı bir hüküm içermez.

Hukukun söylediği şey, ikna çabasının nereden sonra kusura dönüştüğüdür. Karşılıklı konuşma, danışmanlık alma ve tıbbi süreç hakkında bilgilenme evlilik birliği içinde olağan davranışlardır. Bu çabanın süreklilik kazanmış bir baskıya, tehdide ya da aşağılamaya dönüşmesi ise kusur değerlendirmesine girer.

Pratikte sınırı belirleyen, karşı tarafın iradesinin yok sayılıp sayılmadığıdır. “Ya çocuk yapacağız ya boşanacağız” türünden bir dayatma, E.2024/548 sayılı dosyada dava dilekçesine konu olmuş ve ilk derece mahkemesi tarafından psikolojik baskı olarak değerlendirilmiştir.

Çocuk istemeyen eşe boşanma davası nasıl açılır?

Çocuk istemeyen eşe boşanma davası, TMK m.166/1’e dayalı evlilik birliğinin temelinden sarsılması sebebiyle açılır. HMK m.119/1-e ve f uyarınca dava dilekçesinde iddianın dayanağı olan bütün vakıaların sıra numarası altında açık özetleri ile her bir vakıanın hangi delille ispat edileceği gösterilmelidir; bu iki bent eksik bırakılırsa hâkim süre vermez.

Dilekçede yer almayan bir olayın sonradan kusur olarak ileri sürülemeyeceği dikkate alınmalıdır. Bu nedenle çocuk konusundaki anlaşmazlık dışında dayanılacak başka vakıalar varsa — hakaret, şiddet, ekonomik baskı, güven sarsıcı davranış — bunların da dilekçeler aşamasında gösterilmesi gerekir.

Yetki bakımından TMK m.168 uyarınca eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesi yetkilidir; görevli mahkeme aile mahkemesidir. Dava sürecinin bütün aşamaları için evlilik birliğinin temelinden sarsılması nedeniyle boşanma başlıklı yazı ayrıntılı bir harita sunar.

Çocuk istemiyorum eşim istiyor diyen tarafın durumu

Çocuk istemiyorum eşim istiyor diyen taraf, dosyada savunma pozisyonunda kalmaz; kendi lehine kusur ve tazminat talebinde bulunabilir. Karşı tarafın ısrarı psikolojik baskıya dönüşmüşse, bu durum boşanmaya sebebiyet veren olaylar arasında ileri sürülebilir ve kişilik haklarına saldırı oluşturuyorsa manevi tazminata dayanak yapılabilir.

Buna karşılık, çocuk istememe gerekçesinin makul bir temele dayanıp dayanmadığı ayrıca tartışılır. Sağlık durumu, yaş, gebelik riski ve tıbbi görüş gibi unsurlar belgelendirilebiliyorsa, tutumun kusur olarak yüklenmesi güçleşir. Gerekçesiz ve karşı tarafı yanıltıcı biçimde değişen bir tutum ise dürüstlük kuralı açısından aleyhe değerlendirilebilir.

Bu tarafın en sık düştüğü hata, tartışmayı yalnızca sözlü olarak yürütüp hiçbir iz bırakmamaktır. Karşı tarafın ısrarının niteliğini gösteren yazışmalar, üçüncü kişilerin tanıklığı ve varsa tıbbi raporlar, iddianın dosyada ayakta kalmasını sağlayan tek dayanaktır.

Eşim çocuk istemiyor ben istiyorum diyen taraf ne yapabilir?

Eşim çocuk istemiyor ben istiyorum diyen taraf için hukukun sunduğu araç, karşı tarafı zorlamak değil, birliğin çekilmez hâle geldiğini ortaya koyarak boşanma davası açmaktır. Bu davada ileri sürülecek vakıa yalnızca “çocuk istemiyor” olamaz; tutumun evlilik birliğini nasıl sarstığı somutlaştırılmalıdır.

Karşı tarafın reddinin makul bir gerekçeye dayanmaması, bu vakıanın kusur listesine girmesini kolaylaştırır. Buna karşılık sağlık, yaş ya da gebelik riski gibi belgelenebilir bir gerekçe varsa, tutum kusur olarak değerlendirilmeyebilir.

Bu tarafın dikkat etmesi gereken ikinci nokta, kendi davranışının da tartılacağıdır. Israrın hakaret, tehdit ya da aşağılamaya dönüştüğü dosyalarda kusur, davayı açan tarafa yüklenmiştir.

Eşim 2 çocuk istemiyor diyenler için ölçüt aynı mı?

Eşim 2 çocuk istemiyor gibi, mevcut çocuk sayısının artırılmasına ilişkin anlaşmazlıklarda da ölçüt değişmez. Belirleyici olan kaçıncı çocuğun tartışıldığı değil, tarafların birbirine karşı davranışının niteliğidir.

E.2024/548 sayılı dosyada tartışma birinci çocuk değil, düşüklerin ardından yeniden çocuk sahibi olma isteğiydi ve mahkeme yine aynı ölçütü — ısrarın baskıya dönüşüp dönüşmediğini — uyguladı. Israr orada tehdit içerikli söylemlerle birleştiği için kusur sayıldı.

Mevcut çocuğun varlığı yalnızca bir noktada fark yaratır: boşanma hâlinde velayet, kişisel ilişki ve iştirak nafakası gibi başlıklar da dosyaya girer. Bu başlıklar kusur değerlendirmesinden bağımsız olarak, çocuğun üstün yararına göre karara bağlanır.

Çocuk baskısı nasıl ispatlanır?

Çocuk baskısı iddiasının ispatı, boşanma yargılamasının en kırılgan noktasıdır. TMK m.184/1 uyarınca hâkim, davanın dayandığı olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe bunları ispatlanmış sayamaz. Aynı maddenin üçüncü bendine göre tarafların bu konudaki her türlü ikrarı hâkimi bağlamaz; yani karşı tarafın “evet baskı yaptım” demesi bile tek başına yeterli değildir.

Uygulamada en sık rastlanan başarısızlık sebebi, tanık beyanlarının duyuma dayalı olmasıdır. E.2023/6194 sayılı dosyada tanıkların doğrudan görgüye dayalı bilgilerinin bulunmaması, davacının kendilerine anlattıkları doğrultusunda aktarımda bulunmaları dava reddine yol açtı. İstinaf bu değerlendirmeyi “görgüye dayalı olmayan, herhangi bir bilgi de ihtiva etmeyen, davacıdan duyum şeklinde ve yorum yollu beyanlar” sözleriyle doğruladı.

Bu nedenle çocuk baskısı iddiası kurulurken tarih, yer, kullanılan sözler ve olayın kimin önünde yaşandığı somutlaştırılmalıdır. Yazışmalar, üçüncü kişilere yansımış olaylar, sağlık kurumu kayıtları ve tedavi süreçlerine ilişkin belgeler, salt tanık beyanına göre çok daha güçlü delillerdir.

Affedilen olaylar kusur sayılmaz

Boşanma yargılamasında ispat edilmiş bir kusur bile, affedilmişse hükme esas alınamaz. Bu ilke karar arama sisteminde yüzlerce kararda geçer ve uygulamada “af” ya da “hoşgörü ile karşılama” başlıkları altında incelenir.

E.2024/548 sayılı dosyada bu ilke davayı tamamen tersine çevirdi: tanık beyanından tarafların dava açılmadan önce ortak konutta bir süre birlikte yaşadıkları anlaşılınca, Daire davacı erkeğin kadının kusurlu davranışlarını affettiği ya da en azından hoşgörüyle karşıladığı sonucuna vardı ve “affedilen ve hoşgörü ile karşılanan olaylar boşanma davasında taraflara kusur olarak yüklenemez” diyerek hükmü bozdu.

Ancak af, otomatik bir sonuç değildir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin 04.11.2024 tarihli E.2024/8789 K.2024/8256 sayılı kararında bunun sınırı çizilmiştir: “Tarafların fiilen aynı adreste yaşamaları tek başına barışıp birbirlerinin kusurlarını affetmiş olduklarının kabulü için yeterli olmayıp bu durumun tereddüte mahal bırakmayacak şekilde ispat edilmesi gerekir.” O dosyada davalı, cevap dilekçesinde barıştıklarını iddia etmemiş, aksine karşı tarafın kusurlarını bildirerek boşanma talep etmişti; bu yüzden aynı evde yaşama af sayılmadı.

Hangi vakıalar hiç değerlendirilmez?

Bazı vakıalar, ispat edilmiş olsalar bile kusur değerlendirmesine giremez. Birincisi, dilekçeler aşamasında dayanılmamış vakıalardır. İkincisi, affedilmiş ya da hoşgörüyle karşılanmış olaylardır. Üçüncüsü, hukuka aykırı yolla elde edilmiş delillerle ispatlanmaya çalışılan olaylardır.

Üçüncü grup, çocuk baskısı iddialarında özellikle önem taşır; çünkü bu tür iddialar çoğu kez eşe ait telefon, mesaj veya ses kaydıyla desteklenmeye çalışılır. E.2024/548 sayılı dosyada ceza yargılamasına konu olan mesajlar, hukuka aykırı delil niteliğinde olmaları sebebiyle kusur belirlemesinde dikkate alınmamıştır.

Dördüncü olarak, karşı tarafın iradesi dışındaki durumlar kusur sayılmaz. Hastalık, tedavi gerektiren bir sağlık sorunu ya da çocuk sahibi olamama bu gruba girer. Kusur, bu durum karşısında sergilenen iradi davranışa bağlanır.

Ağır kusurun parasal sonuçları: tazminat ve nafaka

Kusur derecesinin belirlenmesi, davanın parasal sonuçlarını doğrudan belirler. TMK m.174/1’e göre mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenen kusursuz veya daha az kusurlu taraf, kusurlu taraftan uygun bir maddi tazminat isteyebilir. Aynı maddenin ikinci fıkrasına göre boşanmaya sebep olan olaylar yüzünden kişilik hakkı saldırıya uğrayan taraf, kusurlu olan diğer taraftan manevi tazminat olarak uygun miktarda bir para ödenmesini isteyebilir.

İki fıkra arasındaki fark çoğu zaman gözden kaçar. Maddi tazminat için kusur karşılaştırması yeterliyken, manevi tazminat için kusurun yanında ayrıca kişilik hakkına yönelmiş bir saldırının bulunması aranır. Habere konu kararda Kurul her iki koşulun da gerçekleştiğini tespit etmiştir.

Miktarın belirlenmesinde TMK m.4’teki hakkaniyet ilkesi ile Türk Borçlar Kanunu m.50 ve 51 uygulanır. Tarafların ekonomik ve sosyal durumları, kusur dereceleri, paranın alım gücü, kişilik haklarına yapılan saldırının ağırlığı ve boşanma yüzünden zedelenen mevcut ve beklenen menfaatlerin kapsamı birlikte değerlendirilir. Kanun metninin tamamı için Türk Medeni Kanunu resmî kaynaktan incelenebilir.

Boşanmada ağır kusurlu taraf yoksulluk nafakası alabilir mi?

Boşanmada ağır kusurlu taraf yoksulluk nafakası alamaz. TMK m.175’in lafzı açıktır: boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek taraf, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla geçimi için diğer taraftan malî gücü oranında süresiz olarak nafaka isteyebilir. Kusuru daha ağır olan taraf bu koşulu karşılamaz.

Maddenin ikinci fıkrası ters yönde bir kural getirir: nafaka yükümlüsünün kusuru aranmaz. Yani nafaka ödeyecek tarafın kusurlu olması gerekmez; belirleyici olan, nafaka isteyen tarafın kusurunun daha ağır olmamasıdır.

Eşit kusur hâlinde de yoksulluk nafakası talep edilebilir; çünkü kanun “daha ağır olmamak” der, “kusursuz olmak” demez. Nafakanın miktarı, süresi ve kaldırılması koşulları hakkında boşanmada kadının nafaka hakkı başlıklı yazı ayrıntılı bir çerçeve sunar.

Tazminatın ödenme biçimi ve süresi

TMK m.176’ya göre maddi tazminat ve yoksulluk nafakasının toptan veya durumun gereklerine göre irat biçiminde ödenmesine karar verilebilir. Buna karşılık aynı maddenin ikinci fıkrası manevi tazminatın irat biçiminde ödenmesine karar verilemeyeceğini açıkça hükme bağlar; manevi tazminat yalnızca toptan ödenir.

İrat biçiminde ödenen maddi tazminat veya nafaka, alacaklı tarafın yeniden evlenmesi ya da taraflardan birinin ölümü hâlinde kendiliğinden kalkar. Alacaklının evlenme olmaksızın fiilen evliymiş gibi yaşaması, yoksulluğunun ortadan kalkması ya da haysiyetsiz hayat sürmesi hâlinde ise mahkeme kararıyla kaldırılır.

Süre bakımından sınırı çizen madde TMK m.174 değil TMK m.178’dir: evliliğin boşanma sebebiyle sona ermesinden doğan dava hakları, boşanma hükmünün kesinleşmesinin üzerinden bir yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Bu süre yalnızca ayrı dava için işler; tazminat boşanma davasının içinde istenmişse söz konusu olmaz.

Buradaki nitelendirme de önemlidir. TMK m.178’deki süre bir zamanaşımı süresidir, hak düşürücü süre değildir; Türk Borçlar Kanunu m.161 uyarınca zamanaşımı ileri sürülmedikçe hâkim bunu kendiliğinden göz önüne alamaz. “Bir yıl geçti, dava otomatik olarak reddedilir” biçimindeki anlatım bu yüzden eksiktir.

Harç bakımından da iki yol ayrılır: tazminat boşanma davasının içinde isteniyorsa boşanmanın eki sayılır, talep miktarı üzerinden ayrıca nispi harç alınmaz. Ayrı dava açıldığında ise nispi harç ve avukatlık ücreti gündeme gelir. Mal rejiminin tasfiyesine ilişkin talepler bunlardan ayrı bir rejime tabidir; bu konu için boşanmada mal paylaşımı yazısına bakılabilir.

Boşanmada ağır kusur Yargıtay kararları: altı karar bir tabloda

Boşanmada ağır kusur Yargıtay kararları tek tek okunduğunda, çocuk ekseninin iki yönlü ve sonuçların birbirinden farklı olduğu görülür. Aşağıdaki tablo, çocuk konusundaki anlaşmazlığın gündeme geldiği altı kararı gerekçeleriyle birlikte karşılaştırıyor.

Karar	Tarih	Olay	Sonuç
HGK E.2021/849 K.2022/167	22.02.2022	Erkek çocuk istedi, psikolojik baskı uyguladı; ayrıca fiziksel şiddet ve güven sarsıcı davranış	Erkek ağır, kadın az kusurlu; tazminat az bulundu, direnme bozuldu
2. HD E.2024/548 K.2024/8818	19.11.2024	Baskıyı kadın uyguladı: düşükler sonrası “yeniden çocuk” ısrarı, sahte gebelik belgesi	İlk derece kadını tam kusurlu saydı; dava öncesi birlikte yaşama af sayıldı, hüküm bozuldu
2. HD E.2023/6194 K.2024/2236	01.04.2024	Kadın çocuk istemiyordu; erkek ısrarcı oldu, tüp bebek ertelemesine tepki gösterdi	Tanıklar görgüye dayalı değil; dava reddedildi, karar onandı
2. HD E.2023/2627 K.2023/5805	30.11.2023	Kadın, erkeğin ve ailesinin sürekli çocuk baskısı kurduğunu ileri sürdü	Eşit kusur; her iki tarafın tazminat talebi reddedildi, onandı
2. HD E.2023/9958 K.2024/7215	10.10.2024	Çocuk baskısı iddiası kusur listesine alınmadı; kadının tüp bebek tedavisine rağmen sigara kullanması kusur sayıldı	Erkek yine de ağır kusurlu; karar onandı
HGK E.2023/949 K.2025/394	25.06.2025	Erkeğin tedavi süreci; kadın beklemedi, tedavi sürerken dava açtı; ailesi “kısırsın” dedi	Kadın ağır, erkek az kusurlu; erkeğe 15.000 maddi, 12.000 manevi tazminat

Tablodan çıkan ayrım tek cümleye iner: kusur, çocuk istemek ya da istememek değildir; kusur, bu isteğin psikolojik baskıya, aşağılamaya ya da tedavi sürecini engellemeye dönüştüğü noktada doğar. Ve hiçbir hâlde ispat edilmedikçe sonuç doğurmaz. Bu yüzden çocuk istemeyen eş kusurlu mudur biçimindeki soru, altı dosyanın hiçbirinde tek başına cevaplanmamıştır.

İkinci bir çıkarım da şudur: aynı ölçüt her iki taraf için de işler. Altı kararın ikisinde baskıyı uygulayan kadındır ve bu dosyalarda kusur kadına yüklenmiştir. Basının “çocuk baskısı yapan yandı” çerçevesi, bu simetriyi görünmez kılıyor.

Bu damarda en sık yapılan beş hata

Haber başlığını içtihat sanmak. Bir kararın haberleştirilmesi, o kararın yeni bir kural koyduğu anlamına gelmez. Habere konu karar 2022 tarihlidir, dayandığı ölçüt on yılı aşkın süredir uygulanmaktadır ve kararın kendi metninde “emsal” ya da “içtihat değişikliği” ibaresi geçmez.

Yargıtay’ın tazminat belirlediğini sanmak. Yargıtay bir denetim merciidir; bozar, onar ya da düzelterek onar. Tazminat miktarını derece mahkemesi belirler. “Yargıtay tazminatı artırdı” biçimindeki bir cümle, kanun yolu düzenini baştan yanlış anlatır.

Tek vakıaya yüklenmek. Dosyalarda hiçbir zaman tek bir davranış sonucu belirlemez. Çocuk baskısının kusur olarak kabul edildiği dosyalarda daima fiziksel şiddet, hakaret ya da güven sarsıcı davranış gibi başka vakıalar da vardır.

Dilekçeye yazmadan iddia etmek. Dilekçeler aşamasında dayanılmayan vakıa, sonradan tanıkla ispatlansa bile kusur olarak yüklenemez. Bu, yüzlerce kararda tekrar eden bir usul kuralıdır.

Barışma dönemini gizlemek. Dava açılmadan önce yaşanan birlikte yaşama dönemi, karşı tarafın delilleriyle ortaya çıktığında af olarak değerlendirilebilir ve o tarihe kadarki bütün kusurlar silinir. Bu, davanın tamamen reddine yol açabilecek bir sonuçtur.

Dosyanızı değerlendirmek için

Çocuk konusundaki anlaşmazlığın kusur olarak kabul edilip edilmeyeceği, dosyadaki diğer vakıalara ve elinizdeki delilin niteliğine göre değişir. Dilekçede hangi olayların yer alacağı, hangi tanığın neyi gördüğü ve hangi belgenin hangi vakıayı ispat edeceği daha dava açılmadan kararlaştırılması gereken konulardır; çünkü dilekçeler aşaması kapandıktan sonra yeni vakıa ileri sürmek mümkün olmaz.

Boşanma ve aile hukuku uyuşmazlıklarında dosyanızın kendi koşulları içinde değerlendirilmesi için Ankara boşanma avukatı sayfasındaki iletişim bilgileri üzerinden görüşme talep edebilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Çocuk istemeyen eş kusurlu mudur?

Çocuk istememek tek başına kusur sayılmaz. Kusur, bu tutumun eşe yönelik sürekli bir baskıya, hakarete ya da tedavi sürecinin engellenmesine dönüşmesi hâlinde doğar. Mahkeme dosyadaki bütün vakıaları birlikte değerlendirir ve kusur derecesini karşılaştırmalı olarak belirler.

Çocuk yapmamak boşanma sebebi mi?

Türk Medeni Kanunu’nda çocuk sahibi olmamayı özel bir boşanma sebebi olarak düzenleyen bir hüküm yoktur. Konu, m.166/1’deki evlilik birliğinin temelinden sarsılması sebebinin içinde değerlendirilir. Anlaşmazlık birliği ortak hayatı sürdürmesi beklenmeyecek derecede sarsmışsa boşanmaya karar verilebilir.

Eşim çocuk istemiyor boşanma sebebi midir?

Tek başına bir beyan olarak yeterli değildir. Bu tutumun evlilik birliğini çekilmez hâle getirdiğinin somut delillerle ortaya konması gerekir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin E.2023/6194 K.2024/2236 sayılı kararına konu dosyada iddia yalnızca duyuma dayalı tanık beyanıyla desteklendiği için dava reddedilmiştir.

Çocuk baskısı ağır kusur sayılır mı?

Sayılabilir; ancak tek başına değil. Habere konu Hukuk Genel Kurulu dosyasında çocuk baskısı, fiziksel şiddet ve güven sarsıcı davranışla birlikte değerlendirilmiş ve erkek ağır kusurlu sayılmıştır. Başka bir dosyada ise aynı iddia istinafın kusur listesine hiç alınmamıştır.

Baskıyı kadın yaparsa kusur değişir mi?

Ölçüt cinsiyete bağlı değildir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin E.2024/548 K.2024/8818 sayılı kararına konu dosyada çocuk konusunda psikolojik baskıyı kadın uygulamış ve ilk derece mahkemesince tam kusurlu sayılmıştır. Karar başka bir sebeple, affedilme nedeniyle bozulmuştur.

Kısırlık boşanma sebebi midir?

Kısırlık iradi bir davranış değil, bir sağlık durumudur ve kusur olarak yüklenemez. Kusur doğuran, bu durum karşısındaki davranıştır: eşi kısırlıkla suçlamak, tedavi sürecini beklememek ya da mahrem bilgileri üçüncü kişilere aktarmak kusur değerlendirmesine girer.

Tüp bebek tedavisini engellemek kusur mudur?

Taraflar birlikte bir tedavi kararı almışsa, bu karara aykırı davranarak süreci sabote etmek kusur olarak değerlendirilebilir. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin E.2023/9958 K.2024/7215 sayılı kararına konu dosyada, tedaviye zarar vereceği hekimlerce bildirilmesine rağmen sigara kullanmayı sürdürmek kusur sayılmıştır.

Boşanmada ağır kusurlar nelerdir?

Kanunda sayılmış bir liste yoktur; dereceler Yargıtay uygulamasıyla şekillenmiştir. Sadakat ihlali, fiziksel şiddet, ağır hakaret, bağımsız konut sağlamama, eşi ailesinden yalıtma, güven sarsıcı davranış ve kök ailenin müdahalelerine sessiz kalma en sık karşılaşılan ağır kusur kalemleridir.

Boşanmada ağır kusurlu taraf yoksulluk nafakası alabilir mi?

Alamaz. TMK m.175, yoksulluk nafakası için “kusuru daha ağır olmamak” koşulunu arar. Eşit kusur hâlinde nafaka istenebilir, çünkü kanun kusursuz olmayı değil, kusurun daha ağır olmamasını şart koşar. Nafaka yükümlüsünün kusuru ise aranmaz.

Eşit kusur tespiti neye yol açar?

Eşit kusur, her iki tarafın da maddi ve manevi tazminat taleplerini ortadan kaldırır; ancak yoksulluk nafakası talebini ortadan kaldırmaz, çünkü TMK m.175 kusursuz olmayı değil kusurun daha ağır olmamasını arar. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi’nin E.2023/2627 K.2023/5805 sayılı kararına konu dosyada taraflar eşit kusurlu bulunmuş ve her ikisinin tazminat talepleri de reddedilmiştir.

Boşanma davası açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunlu mu?

Zorunlu değildir. 6325 sayılı Kanun m.18/B dava şartı arabuluculuğu kira, taşınır ve taşınmaz paylaştırması ile ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti ve komşu hakkı uyuşmazlıklarıyla sınırlar. Boşanma ve boşanmadan doğan tazminat bu listede yer almaz.

Affedilen olaylar boşanma davasında kusur sayılır mı?

Sayılmaz. Affedilen ya da hoşgörüyle karşılanan olaylar taraflara kusur olarak yüklenemez. Ancak sadece aynı adreste yaşamak tek başına af sayılmaz; affın tereddüde yer bırakmayacak şekilde ispat edilmesi gerekir.

Çocuk baskısı nasıl ispatlanır?

Tarih, yer, kullanılan sözler ve olayın kimin önünde yaşandığı somutlaştırılmalıdır. Yazışmalar, üçüncü kişilere yansımış olaylar ve sağlık kurumu kayıtları, duyuma dayalı tanık beyanına göre çok daha güçlü delillerdir. Hukuka aykırı yolla elde edilen deliller kusur belirlemesinde dikkate alınmaz.

Boşanma davası reddedilirse yeniden ne zaman açılabilir?

TMK m.166’nın 14/11/2024 tarihli ve 7532 sayılı Kanun’la değişen dördüncü fıkrasına göre, davanın reddi kararının kesinleşmesinden itibaren bir yıl geçmesi ve ortak hayatın yeniden kurulamamış olması hâlinde evlilik birliği temelden sarsılmış sayılır ve eşlerden birinin istemi üzerine boşanmaya karar verilir. Bu süre değişiklikten önce üç yıldı.

İstinafın belirlediği tazminat azsa ne yapılabilir?

Miktarın azlığı temyiz sebebi olarak ileri sürülebilir. Hukuk Genel Kurulu’nun E.2021/849 K.2022/167 sayılı kararına göre hâkimin hukuki sonuca yönelik takdir hakkı bir hukuk meselesidir ve denetimi hukukîlik denetimi sayılır; bu nedenle tazminat miktarı HMK m.371/1-a kapsamında Yargıtay denetimine tabidir.

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve somut bir uyuşmazlığa ilişkin hukuki görüş yerine geçmez. Kararlar dosyanın kendi koşullarına göre verilir, mevzuat ve uygulama değişebilir; işleminize başlamadan önce bir avukata danışmanız yerinde olur. Hazırlayan: Av. Handan Sayan Özgül.