Akran Zorbalığı Mahkemeye Verilir mi? Tazminat ve Ceza Sorumluluğu

Akran zorbalığı mahkemeye verilir mi diye soran çoğu kişi tek bir davayı düşünür. Oysa aynı olaydan doğan üç ayrı hukuki yol vardır ve üçünün mahkemesi birbirinden farklıdır. Zorbalığı durdurmak için başvurulacak merci ile zorbayı cezalandırmak için başvurulacak merci aynı değildir; tazminat istenecek kişi ise çoğu zaman zorbanın kendisi bile değildir. Bu üç yolu birbirine karıştırmak, hak kaybının en sık görülen sebebidir.

Bir noktayı baştan netleştirmek gerekir: akran zorbalığı bir mekân meselesi değildir. Kamuoyunda konu neredeyse tamamen okul üzerinden konuşulur, oysa “akran” kelimesi hukuken yaş ya da statü eşitliğini anlatır; nerede yaşandığını değil. Aynı ilişki biçimi üniversitede, yurtta, işyerinde, kışlada, spor kulübünde, huzurevinde, sosyal medyada ve hatta aynı evin içinde kardeşler arasında kurulabilir. Hukuk bu ilişkiye her yerde aynı üç soruyla yaklaşır; değişen tek şey, olayın yaşandığı yerde gözetim yükümlülüğünün kimde olduğudur. Görevli mahkemeyi belirleyen de tam olarak budur.

Akran Zorbalığı Nedir, Hukuken Hangi Ölçütlerle Tanımlanır?

Akran zorbalığı, aralarında amirlik-memurluk, üstlük-astlık ya da velayet gibi bir hiyerarşi bulunmayan, yaş veya konum bakımından denk sayılan kişiler arasında kurulan; tekrarlayan, kasıtlı ve mağdur aleyhine bir güç dengesizliğine dayanan olumsuz davranış biçimidir. Üç unsurun bir arada bulunması aranır: taraflar denk olacak, davranış tekrarlanacak ve mağdur kendini savunamayacak durumda kalacaktır.

Bu üç unsur, zorbalığı hukuken benzer görünen başka olaylardan ayırır. İki kişinin tartışması ya da kavga etmesi, taraflar denk ve olay tek seferlikse zorbalık değildir. Bir üstün asta, bir öğretmenin öğrenciye ya da bir işverenin işçiye yönelttiği sistematik baskı da zorbalıktır ama akran zorbalığı değildir; bunun hukuk dilindeki karşılığı dikey psikolojik tacizdir. Akran zorbalığının ayırt edici yanı, mağdurun kendisiyle eşit konumdaki birine karşı korunmasız kalmasıdır — ve tam bu yüzden gözetim yükümlüsünün sorumluluğu gündeme gelir.

Akran ne demek, hukukta hangi karşılığı var?

Akran, günlük dilde yaşıt anlamına gelir. Mevzuatta bu kavramın en açık tanımı beklenmedik bir yerde, askerî disiplin hukukunda karşımıza çıkar. 6413 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Disiplin Kanunu m.15/1-(g), uyarma cezasını gerektiren disiplinsizlikler arasında saydığı “saygısız davranmak” fiilini şöyle tarif eder:

“Saygısız davranmak: Aynı rütbe veya kıdemde bulunulan ya da amir veya maiyet ilişkisi içinde olunmayan kişilere söz ve hareketlerle sataşmak veya kötü muamelede bulunmaktır.”

Bu tanım, akran ilişkisinin hukuki tarifidir: aynı rütbe ya da kıdemde olmak, veya aralarında amir-ast bağı bulunmamak. Aynı kanunun bir sonraki bendi olan m.15/1-(ğ) “başkalarını kötülemek” fiilini düzenler ve “çalışma arkadaşları hakkında ve onların bulunmadığı ortamlarda… kötüleyici veya konuştuğu kişilerde kötü intiba yaratacak tarzda olumsuz sözler söylemek” olarak tanımlar. Arkadan konuşma, dedikodu yayma ve itibar zedeleme gibi zorbalığın en yaygın biçimlerinden biri budur.

Aynı kanunun asta kötü muameleyi ayrıca ve daha ağır bir fiil olarak düzenlemesi de dikkat çekicidir. Yani mevzuat, eşitler arası sataşma ile astına kötü davranmayı iki ayrı hukuki kategori olarak görür. Akran zorbalığı ile mobbing arasındaki fark tam olarak budur.

Zorbalık ile kavga arasındaki fark nedir?

Ayrımı yapan kelime “tekrarlayan”dır ve bunun somut bir hukuki sonucu vardır. Millî Eğitim Bakanlığı Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliği m.164/2-(ö) (Ek:RG-15/11/2022-32014), akran zorbalığını adıyla düzenleyen tek mevzuat hükmüdür ve bendin ilk kelimesi şartı belirler:

“Tekrarlayan çeşitli davranışlarıyla başka bir öğrencinin, sosyal veya duygusal gelişimini olumsuz yönde etkileyecek şekilde akran zorbalığı yapmak”

Tek seferlik bir olay bu bende girmez; hakaret, tehdit ya da kavga bentlerinden birine kayar. Bunun pratik önemi büyüktür: mağdur tarafın dosyasını “bir kez şu oldu” diye değil, “şu tarihlerde şunlar tekrarlandı” diye kurması gerekir. Tarihli, birbirini destekleyen olgular zinciri, zorbalık iddiasının belkemiğidir.

Akran Zorbalığı Mahkemeye Verilir mi? Üç Ayrı Yol, Üç Ayrı Merci

Akran zorbalığı mahkemeye verilir mi sorusu sorulduğunda asıl belirlenmesi gereken, hangi talebin hangi mercie götürüleceğidir. Mağdur tarafın en sık yaptığı hata, üç farklı talebi tek bir başvuruda toplamaya çalışmaktır. Oysa her talebin kendi mercii, kendi usulü ve kendi süresi vardır. Üçü aynı anda yürütülebilir; birinin sonucu diğerini beklemez.

Amaç	Yol	Merci	Ne kadar sürede sonuç
Zorbalığı durdurmak	6284 sayılı Kanun kapsamında tedbir kararı	Aile mahkemesi — gecikmesinde sakınca varsa kolluk amiri	Aynı gün / birkaç gün
Zorbayı cezalandırmak	Suç duyurusu	Cumhuriyet başsavcılığı	Soruşturma ve kovuşturma süresi
Zararı tazmin etmek	Manevi ve maddi tazminat davası	Bağlama göre tüketici, idare, iş ya da asliye hukuk mahkemesi	Yargılama süresi

Zorbalık davası diye ayrı bir dava, zorbalik mahkemesi diye ayrı bir mahkeme var mı?

Yoktur. Türk hukukunda “zorbalık davası” adında bağımsız bir dava türü ya da yalnız bu uyuşmazlıklara bakan özel bir mahkeme bulunmaz. Zorbalık, mevcut dava türlerinden birine — kişilik hakkına dayalı tazminat davası, ayıplı hizmete dayalı dava ya da tam yargı davası — oturtularak yürütülür. Aynı şekilde ceza tarafında da “zorbalık suçu” diye bir suç tipi yoktur; fiil, mevcut suç tiplerinden birine göre nitelendirilir.

Bu nedenle dilekçeyi “akran zorbalığı nedeniyle” diye açmak yeterli değildir; talebin hangi hukuki sebebe dayandığı ve hangi mahkemenin görevli olduğu açıkça gösterilmelidir. Bu tabloda gözden kaçan en önemli nokta birinci satırdır. Kamuoyunda akran zorbalığı denince akla dava açmak gelir; oysa zorbalığın fiilen durdurulmasını sağlayan en hızlı araç dava değil, tedbir kararıdır ve bu yol neredeyse hiç konuşulmaz.

Birinci Yol: Zorbalığı Durdurmak — 6284 Sayılı Kanun Kapsamında Tedbir Kararı

6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun, adı yüzünden yalnızca aile içi şiddete ve kadına yönelik şiddete özgü sanılır. Kanunun kendi metni bunu doğrulamaz. Akran zorbalığı dosyalarında en hızlı ve en etkili aracın bu kanun olmasının sebebi de budur.

6284 sadece aile içi şiddet kanunu mu?

Hayır. Kanunun kapsamını belirleyen 6284 m.1/1 dört ayrı grup sayar:

“Bu Kanunun amacı; şiddete uğrayan veya şiddete uğrama tehlikesi bulunan kadınların, çocukların, aile bireylerinin ve tek taraflı ısrarlı takip mağduru olan kişilerin korunması ve bu kişilere yönelik şiddetin önlenmesi amacıyla alınacak tedbirlere ilişkin usul ve esasları düzenlemektir.”

İki kapı birden açıktır. Birincisi, çocuklar ayrı bir grup olarak sayılmıştır; çocuğun korunması için şiddetin aile içinden gelmesi şart koşulmamıştır. İkincisi, tek taraflı ısrarlı takip mağduru olan kişiler yaş ve cinsiyet gözetilmeksizin kapsama alınmıştır; bu grup için aile bağı hiç aranmaz.

Kanunun şiddet tanımı da dar değildir. 6284 m.2/1-(d) şöyle der:

“Şiddet: Kişinin, fiziksel, cinsel, psikolojik veya ekonomik açıdan zarar görmesiyle veya acı çekmesiyle sonuçlanan veya sonuçlanması muhtemel hareketleri, buna yönelik tehdit ve baskıyı ya da özgürlüğün keyfî engellenmesini de içeren, toplumsal, kamusal veya özel alanda meydana gelen fiziksel, cinsel, psikolojik, sözlü veya ekonomik her türlü tutum ve davranışı”

Tanımda üç ayrı genişletici ifade vardır: şiddetin “toplumsal, kamusal veya özel alanda” meydana gelebileceği, “sözlü” biçiminin de şiddet sayıldığı ve “sonuçlanması muhtemel” hareketlerin de kapsandığı. Aynı kanun 6284 m.2/1-(b)‘de “ev içi şiddeti” ayrıca ve dar biçimde tanımlar; yani kanun koyucu iki kavramı bilinçli olarak ayırmıştır. Genel şiddet tanımı ev içiyle sınırlı değildir.

6284 kapsamında hangi tedbirler istenebilir?

6284 m.5/1‘de sayılan önleyici tedbirlerin birçoğu akran zorbalığının tarifine birebir oturur:

Bent	Tedbir	Zorbalıkta karşılığı
m.5/1-a	“şiddet tehdidi, hakaret, aşağılama veya küçük düşürmeyi içeren söz ve davranışlarda bulunmaması”	Sözlü ve duygusal zorbalık
m.5/1-c	“Korunan kişilere, bu kişilerin bulundukları konuta, okula ve işyerine yaklaşmaması”	Fiziksel uzaklaştırma
m.5/1-d	Korunan kişinin yakınlarına ve tanıklarına yaklaşmaması	Tanıkların korunması
m.5/1-e	Şahsi eşyalara zarar vermemesi	Eşya tahribi biçimindeki zorbalık
m.5/1-f	“Korunan kişiyi iletişim araçlarıyla veya sair surette rahatsız etmemesi“	Siber zorbalık, mesaj, sosyal medya

Kanun metninin okul kelimesini doğrudan kullanması özellikle önemlidir: mevzuat, zorbanın mağdurun okuluna yaklaşmasının yasaklanabileceğini açıkça öngörmüştür. Aynı mantık m.5/1-c’de işyeri için de geçerlidir.

Ayrıca 6284 m.5/3 uyarınca hâkim, 6284 tedbirleriyle birlikte 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu‘ndaki koruyucu ve destekleyici tedbirlere de aynı kararda hükmedebilir. Yani çocuğun danışmanlık, sağlık, eğitim veya barınma tedbirine ihtiyacı varsa ayrı bir dosya açmak gerekmez.

Tedbir kararı için delil göstermek zorunlu mu?

Hayır ve bu, dosyanın en kritik avantajıdır. 6284 m.8/3:

“Koruyucu tedbir kararı verilebilmesi için, şiddetin uygulandığı hususunda delil veya belge aranmaz. Önleyici tedbir kararı, geciktirilmeksizin verilir. Bu kararın verilmesi, bu Kanunun amacını gerçekleştirmeyi tehlikeye sokabilecek şekilde geciktirilemez.”

Zorbalık dosyalarının en büyük zorluğu ispattır: olaylar çoğu zaman tanıksız, kayıtsız ve mağdurun beyanına dayalıdır. Tazminat davasında bu zorluk sürer; ancak tedbir aşamasında kanun bu şartı açıkça kaldırmıştır. Bu yüzden pratikte izlenmesi gereken sıra şudur: önce tedbirle zorbalık durdurulur, sonra ispat faaliyeti sürdürülür.

Karakoldan aynı gün tedbir alınabilir mi?

Alınabilir. 6284 m.5/2 uyarınca gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde m.5/1’in (a), (b), (c) ve (d) bentlerindeki tedbirlere ilgili kolluk amiri de karar verebilir. Kolluk amiri evrakı en geç ertesi iş günü hâkimin onayına sunar; hâkim tarafından yirmi dört saat içinde onaylanmayan tedbirler kendiliğinden kalkar.

Uygulamada bunun anlamı şudur: mağdur ya da veli, mesai saati dışında bile en yakın kolluk birimine başvurarak uzaklaştırma ve yaklaşmama tedbiri alabilir. Aile mahkemesinin karar vermesini beklemek zorunda değildir.

Tedbir talebi hangi mahkemeye yapılır?

Aile mahkemesine. 6284 m.2/1-(c) “hâkim”i doğrudan “aile mahkemesi hâkimi” olarak tanımlar. Mağdur çocuk olduğunda çocuk mahkemesinin görevli olacağı düşünülebilirse de Yargıtay bu tereddüdü gidermiştir.

Yargıtay 20. Hukuk Dairesi E.2015/15087 K.2016/1378 (09.02.2016) sayılı kararında, Cumhuriyet başsavcılığının 6284 m.4 ve m.5 kapsamında tedbir talebi üzerine aile mahkemesi ile çocuk mahkemesi arasında çıkan görevsizlik uyuşmazlığı çözülmüş ve “uyuşmazlığın aile mahkemesince görülüp sonuçlandırılması gerekir” denilerek yargı yeri aile mahkemesi olarak belirlenmiştir. Karar, gerekçesinde 6284 m.1/1’i ve m.2/1-(d)’deki geniş şiddet tanımını olduğu gibi aktarmıştır.

Aynı karardan çıkan ikinci bilgi de pratikte önemlidir: tedbir talebi yalnız mağdur ya da yakınları tarafından değil, Cumhuriyet başsavcılığı tarafından da yapılabilmektedir.

Tedbir kararına uyulmazsa ne olur?

Tedbir kararına aykırı davranış iki ayrı sonuç doğurur. Birincisi, 6284 kapsamında zorlama hapsi gündeme gelir. İkincisi ve çoğu kaynakta atlanan yanı, tedbir kararının varlığı ceza hukuku bakımından ağırlaştırıcı sebep hâline gelir. TCK m.123/A(2)-(c), ısrarlı takip suçunun “hakkında uzaklaştırma ya da konuta, okula veya iş yerine yaklaşmama tedbirine karar verilen fail tarafından işlenmesi” hâlinde cezanın artacağını öngörür.

İki kanun birbirine kenetlenir: 6284 kapsamında alınan tedbir, ihlal edildiğinde cezai sorumluluğu da ağırlaştırır. Bu yüzden tedbir kararı almak yalnız koruyucu değil, aynı zamanda delil üreten bir adımdır.

İkinci Yol: Akran Zorbalığı Suç mu? Cezası Nedir?

Ceza boyutunda ilk söylenmesi gereken şey bir olumsuzluktur ve dosyanın kurulma biçimini doğrudan etkiler.

Ceza kanununda zorbalık diye bir suç var mı?

Yoktur. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nda “zorbalık” kelimesi hiç geçmez; “akran zorbalığı” adında bir suç tipi de bulunmaz. Savcılığa “akran zorbalığı suçundan şikâyetçiyim” denerek yapılan başvuru, fiilin hangi suça karşılık geldiği gösterilmediği sürece eksik kalır.

Bu, zorbalığın cezasız olduğu anlamına gelmez. Zorbalık teşkil eden davranışlar ceza kanununda ayrı ayrı suç olarak düzenlenmiştir; yapılması gereken, somut olaydaki davranışları doğru suç tipine oturtmaktır.

Akran zorbalığı hangi suçları oluşturur?

Davranış	Suç	Ceza	Şikâyete bağlı mı
Süreklilik gösteren, acı çektiren davranışlar	Eziyet — TCK m.96/2-(a), çocuğa karşı	3 yıldan 8 yıla kadar hapis	Hayır, re’sen
Israrla takip, temas kurma, rahatsız etme	Israrlı takip — TCK m.123/A	6 ay – 2 yıl; nitelikli hâlde 1-3 yıl	Evet
Sözle, yazıyla onur ve saygınlığa saldırı	Hakaret — TCK m.125	3 ay – 2 yıl veya adli para cezası	Kural olarak evet
Korkutma, gözdağı verme	Tehdit — TCK m.106	Fiilin ağırlığına göre değişir	Kısmen
Dövme, itme, yaralama	Kasten yaralama — TCK m.86	1 yıl 6 ay – 3 yıl	Basit hâlde evet
Cinsel amaçlı söz ve davranışlar	Cinsel taciz — TCK m.105, çocuğa karşı	6 ay – 3 yıl hapis	Evet
Huzur ve sükûnu bozacak ısrar	TCK m.123	3 ay – 1 yıl	Evet

Eziyet suçu, akran zorbalığının hukuki karşılığı bakımından özel bir yere sahiptir. TCK m.96/1 “bir kimsenin eziyet çekmesine yol açacak davranışları gerçekleştiren kişi”yi cezalandırır; suçun ayırt edici niteliği, tek bir fiille değil süreklilik gösteren davranışlarla işlenmesidir. Bu, zorbalığın tanımındaki “tekrarlayan” unsuruyla birebir örtüşür. Mağdur çocuksa m.96/2-(a) devreye girer ve ceza üç yıldan sekiz yıla yükselir. Suç şikâyete bağlı değildir; savcılık öğrendiği anda re’sen soruşturur.

Israrlı takip suçu (TCK m.123/A, Ek:12/5/2022-7406/8) ise siber zorbalığın ve peşini bırakmama biçimindeki zorbalığın en doğru karşılığıdır. Maddenin birinci fıkrası, “ısrarlı bir şekilde; fiziken takip etmek ya da haberleşme ve iletişim araçlarını, bilişim sistemlerini veya üçüncü kişileri kullanarak temas kurmaya çalışmak” suretiyle mağdurda ciddi huzursuzluk oluşturmayı suç sayar. Üçüncü kişileri kullanarak ifadesi önemlidir: zorbanın arkadaşlarını araya sokarak sürdürdüğü baskı da madde kapsamındadır.

Maddenin ikinci fıkrası iki nitelikli hâl getirir ve ikisi de akran zorbalığında doğrudan karşılık bulur:

“a) Çocuğa ya da ayrılık kararı verilen veya boşandığı eşe karşı işlenmesi, b) Mağdurun okulunu, iş yerini, konutunu değiştirmesine ya da okulunu veya işini bırakmasına neden olması… hâlinde faile bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası verilir.”

Kanun koyucu, zorbalık yüzünden okulu bırakmayı ya da okul değiştirmeyi ayrı bir ağırlaştırıcı sebep olarak düzenlemiştir. Mağdurun nakil ya da kayıt sildirme işlemi, bu yönüyle hem zararın hem de suçun nitelikli hâlinin delilidir.

Benzer bir hüküm cinsel taciz suçunda da vardır: TCK m.105/2 son cümlesi, mağdurun “işi bırakmak, okuldan veya ailesinden ayrılmak zorunda kalmış” olması hâlinde verilecek cezanın bir yıldan az olamayacağını öngörür.

Şikâyet süresi ne kadar?

Şikâyete bağlı suçlarda süre TCK m.73/1 uyarınca altı aydır ve m.73/2’ye göre bu süre, şikâyet hakkı olanın fiili ve faili öğrendiği günden başlar. Zorbalık süregelen bir olgu olduğu için altı aylık süre kural olarak son eylemden itibaren işlemeye başlar; TCK m.66/6 kesintisiz suçlarda zamanaşımının kesintinin gerçekleştiği günden, zincirleme suçlarda son suçun işlendiği günden başlayacağını düzenler.

Bir istisnaya dikkat edilmelidir: 7/11/2024 tarihli ve 7531 sayılı Kanun’la TCK m.73/2’ye eklenen cümle uyarınca, şikâyete bağlı hakaret suçunda şikâyet süresi “her ne suretle olursa olsun fiilin gerçekleştiği tarihten itibaren iki yılı geçemez.” Yani hakaret eylemi çok sonradan öğrenilse bile iki yıllık dış sınır işler. Bu değişiklik yenidir ve birçok kaynakta hâlâ yer almamaktadır.

Zorbalık yapan çocuğun ceza sorumluluğu var mı?

Yaş eşikleri TCK m.31‘de düzenlenmiştir:

• 12 yaşını doldurmamış çocuğun ceza sorumluluğu yoktur. Hakkında ceza kovuşturması yapılamaz; yalnız çocuklara özgü güvenlik tedbirleri uygulanabilir.
• 12-15 yaş arası çocukta, işlediği fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılama ve davranışlarını yönlendirme yeteneği araştırılır. Yeteneği yoksa ceza sorumluluğu doğmaz; varsa cezanın yarısı indirilir.
• 15-18 yaş arası çocukta cezanın üçte biri indirilir.

Burada kritik bir nokta vardır ve tazminat tarafını doğrudan ilgilendirir: ceza sorumluluğunun bulunmaması, tazminat sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. TBK m.74 uyarınca hâkim, kusur ve ayırt etme gücü konusunda ceza hukukunun hükümleriyle bağlı olmadığı gibi ceza hâkiminin verdiği beraat kararıyla da bağlı değildir. On yaşındaki bir çocuk hakkında ceza soruşturması yürütülemez; ama verdiği zarardan velisi sorumlu tutulabilir.

Çocuk failin tabi olduğu usul, tedbirler ve 2026 değişiklikleri ayrı bir konudur; ayrıntısı suça sürüklenen çocuk ve yönlendirme tedbirleri yazılarımızdadır.

Üçüncü Yol: Akran Zorbalığında Tazminat Davası Kime Karşı Açılır?

Tazminat tarafında sorulması gereken soru “dava açabilir miyim” değil, “kime karşı açacağım”dır. Cevap çoğu zaman şaşırtıcıdır: davalı, zorbanın kendisi değildir.

Akran zorbalığında tazminatın hukuki dayanağı nedir?

Zorbalık, mağdurun bedenine değil öncelikle kişilik hakkına yönelen bir saldırıdır. Dayanak Türk Medeni Kanunu m.24‘tür:

“Hukuka aykırı olarak kişilik hakkına saldırılan kimse, hâkimden, saldırıda bulunanlara karşı korunmasını isteyebilir.”

TMK m.25 ise bu korumanın üç ayrı biçimini sayar ve üçü de zorbalık dosyasında ayrı ayrı talep edilebilir: saldırı tehlikesinin önlenmesi, sürmekte olan saldırıya son verilmesi ve sona ermiş olsa bile etkileri devam eden saldırının hukuka aykırılığının tespiti. Üçüncüsü özellikle değerlidir: zorbalık bitmiş olsa bile, yaşandığının mahkeme kararıyla tespitini istemek mümkündür.

Manevi tazminatın dayanağı TBK m.58‘dir: “Kişilik hakkının zedelenmesinden zarar gören, uğradığı manevi zarara karşılık manevi tazminat adı altında bir miktar para ödenmesini isteyebilir.” Aynı maddenin ikinci fıkrası, hâkime para dışında bir giderim biçimi kararlaştırma yetkisi de verir; özellikle saldırıyı kınayan bir karar verebilir ve bu kararın yayımlanmasına hükmedebilir. Siber zorbalık dosyalarında bu yetki, itibarın onarılması bakımından paradan daha etkili olabilir.

Zorbalık fiziksel yaralanmaya da yol açmışsa TBK m.56 uyarınca bedensel bütünlüğün zedelenmesine bağlı manevi tazminat ayrıca istenir; tedavi giderleri ve kazanç kaybı gibi kalemler TBK m.49 ve m.54 çerçevesinde maddi tazminat olarak talep edilir.

Davayı kendi şehrimde açabilir miyim?

Açabilirsiniz. TMK m.25/5 kişilik hakkı davalarına özel bir yetki kuralı getirir:

“Davacı, kişilik haklarının korunması için kendi yerleşim yeri veya davalının yerleşim yeri mahkemesinde dava açabilir.”

Bu, mağdurun zorbanın ya da kurumun bulunduğu şehre gitmek zorunda olmadığı anlamına gelir. Hizmet sözleşmesine dayalı taleplerde ise aynı imkân 6502 sayılı Kanun m.73/5 ile tüketici mahkemeleri bakımından ayrıca tanınmıştır.

Akran zorbalığı tazminat davası nasıl açılır?

Akran zorbalığı tazminat davası, kişilik hakkının ihlaline dayanan bir davadır ve dilekçede üç unsurun somutlaştırılması gerekir: zorbalığı oluşturan davranışların tarihli olarak sıralanması, bunların tekrar eden nitelikte olduğunun gösterilmesi ve meydana gelen zararın (psikolojik etkilenme, tedavi gideri, okul ya da iş değiştirme zorunluluğu) ortaya konulması.

Davalı belirlenirken üç ihtimal ayrı ayrı değerlendirilir: zorbanın kendisi, zorba küçükse velisi ve olayın yaşandığı yerde gözetim yükümlüsü olan kurum. Bunlar birbirinin alternatifi değildir; koşulları varsa üçüne karşı da talepte bulunulabilir. Manevi tazminat talebi TBK m.58’e, maddi tazminat talebi TBK m.49 ve devamına dayandırılır.

Görevli mahkeme, davalıya göre belirlenir. Yalnız zorbaya ya da velisine karşı açılan davada asliye hukuk mahkemesi; özel okul, kurs, özel yurt gibi bir hizmet sağlayıcısına karşı açılan davada tüketici mahkemesi; kamu kurumuna karşı açılan davada idare mahkemesi görevlidir.

Okula nasıl dava açılır, özel okula dava açmak mümkün mü?

Mümkündür; ancak izlenecek yol okulun türüne göre değişir.

Özel okula dava açmak isteyen veli, önce arabulucuya başvurmak zorundadır; 6502 m.73/A uyarınca bu bir dava şartıdır. Uyuşmazlık değeri 2026 yılı için 186.000 TL’nin altındaysa tüketici hakem heyetine başvuru zorunludur. Bu aşamalar tamamlandıktan sonra tüketici mahkemesinde dava açılır ve tüketici harçtan muaftır.

Devlet okuluna karşı ise doğrudan dava açılmaz: önce idareye başvurulur, idarenin cevabı ya da zımni reddi üzerine idare mahkemesinde tam yargı davası açılır. Bu yolda muhatap okul müdürü ya da öğretmen değil, idarenin kendisidir.

Zorbanın ailesinden tazminat istenebilir mi?

İstenebilir ve çoğu dosyada asıl muhatap budur. Dayanak TMK m.369:

“Ev başkanı, ev halkından olan küçüğün, kısıtlının, akıl hastalığı veya akıl zayıflığı bulunan kişinin verdiği zarardan, alışılmış şekilde durum ve koşulların gerektirdiği dikkatle onu gözetim altında bulundurduğunu veya bu dikkat ve özeni gösterseydi dahi zararın meydana gelmesini engelleyemeyeceğini ispat etmedikçe sorumludur.”

Maddenin can alıcı yanı son kelimesidir: ispat yükü velidedir. Mağdur tarafın velinin ihmalini kanıtlaması gerekmez; veli, gözetim görevini yerine getirdiğini kanıtlamak zorundadır. Bu, zorbalık dosyalarında mağdur lehine işleyen ender ispat kurallarından biridir.

Zorba çocuk ayırt etme gücünden yoksunsa TBK m.65 devreye girer: “Hakkaniyet gerektiriyorsa; hâkim, ayırt etme gücü bulunmayan kişinin verdiği zararın, tamamen veya kısmen giderilmesine karar verir.” Yani küçük yaştaki bir çocuğun kusur yeteneği bulunmasa bile hakkaniyet sorumluluğu gündeme gelebilir.

Kurumdan tazminat isteme hakkı nereden doğar?

Zorbalığın yaşandığı yerde bir gözetim yükümlüsü varsa — okul, üniversite, yurt, işveren, kurs, kulüp, bakım merkezi — sorumluluk doğrudan o kuruma yönelir. Dayanak ikilidir.

Sözleşme varsa TBK m.112 işler: “Borç hiç veya gereği gibi ifa edilmezse borçlu, kendisine hiçbir kusurun yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe, alacaklının bundan doğan zararını gidermekle yükümlüdür.” Burada da ispat yükü kurumdadır.

Kurumun çalışanları eliyle verilen zararlarda TBK m.116 devreye girer ve üçüncü fıkrası bir kozu beraberinde getirir:

“Uzmanlığı gerektiren bir hizmet, meslek veya sanat, ancak kanun veya yetkili makamlar tarafından verilen izinle yürütülebiliyorsa, borçlunun yardımcı kişilerin fiillerinden sorumlu olmayacağına ilişkin anlaşma kesin olarak hükümsüzdür.”

Özel okul, özel yurt, kurs, spor kulübü ve bakım merkezi gibi kuruluşların tamamı izinle faaliyet gösterir. Dolayısıyla kayıt sözleşmesine konulan “personelimizin fiillerinden sorumlu değiliz”, “öğrenciler arası olaylardan kurumumuz sorumlu tutulamaz” türü kayıtlar kesin hükümsüzdür; imzalanmış olması sonucu değiştirmez.

Sözleşme yoksa TBK m.66/3 aynı sonucu haksız fiil hukukundan üretir: “Bir işletmede adam çalıştıran, işletmenin çalışma düzeninin zararın doğmasını önlemeye elverişli olduğunu ispat etmedikçe, o işletmenin faaliyetleri dolayısıyla sebep olunan zararı gidermekle yükümlüdür.” Kurumun “haberimiz yoktu” savunması, çalışma düzeninin zorbalığı önlemeye elverişli olduğunu göstermedikçe yeterli olmaz.

Gözetim sorumluluğu ne zaman başlar?

Yargıtay bu soruya okul bağlamında net bir cevap vermiştir. Yargıtay 4. Hukuk Dairesi E.2022/14033 K.2023/8071 sayılı kararında benimsenen bozma gerekçesi şöyledir:

“Zarara neden olan olay, öğrenim saatleri içerisinde ve okul alanı içerisinde meydana gelmiştir. Küçüğün velisi, teneffüs dahil, okul saatleri içerisinde fiilen küçüğün yanında olamayacağı için küçük, tamamen okul idaresinin gözetimi altına girmiştir.”

Aynı dosyada ikinci bir ilke daha vardır ve uygulamada az bilinir: okul idaresi davanın tarafı olmadığı hâlde, mahkeme onun kusur oranını tespit etmiştir. Yargıtay bunu, “icrai nitelikte bir hüküm kurulmadan sadece rücu davasına konu olabilecek biçimde sorumlu olduğu hususunun tespitine yönelik hüküm” kurulması gerektiği biçiminde ifade etmiştir. Yani gözetim yükümlüsünün sorumluluğu, o taraf davada bulunmasa bile tespit edilebilir.

Gözetim Yükümlüsü Kim? Görevli Mahkemeyi Belirleyen Soru

Akran zorbalığında görevli mahkemeyi belirleyen şey olayın türü değil, gözetim yükümlüsünün hukuki statüsüdür. Aynı zorbalık, yaşandığı yere göre dört ayrı yargı koluna gidebilir.

Nerede yaşandı	Gözetim yükümlüsü	Görevli mahkeme	Dava öncesi şart
Özel okul, kurs, dershane	Kurumu işleten	Tüketici mahkemesi	Arabuluculuk (dava şartı) veya hakem heyeti
Devlet okulu	İdare (MEB)	İdare mahkemesi — tam yargı	İdareye başvuru
Devlet üniversitesi, kamu yurdu	İdare	İdare mahkemesi — tam yargı	İdareye başvuru
Vakıf üniversitesi, özel yurt	Kurumu işleten	Tüketici mahkemesi	Arabuluculuk (dava şartı)
İşyeri	İşveren	İş mahkemesi	Arabuluculuk (dava şartı)
Özel bakım merkezi, huzurevi	Kurucu / sorumlu müdür	Tüketici mahkemesi	Arabuluculuk (dava şartı)
Spor kulübü, özel kurs	Kulüp / işletme	Tüketici ya da asliye hukuk	Uyuşmazlığın niteliğine göre
Hiçbiri — sokak, internet, mahalle	Yok; zorba ve velisi	Asliye hukuk mahkemesi	Yok

Bu tablonun pratik sonucu şudur: aynı olayda birden fazla dava açmak gerekebilir. Zorbanın velisine karşı asliye hukukta, okula karşı tüketici mahkemesinde ya da idare mahkemesinde ayrı ayrı dava açılması mümkündür; bunlar birbirinin alternatifi değildir.

Okulda Akran Zorbalığı: Dört Kademe, Dört Ayrı Rejim

Okul, akran zorbalığının en görünür sahnesidir; ama tek bir okul rejimi yoktur. Mevzuat öğrencinin kademesine göre birbirinden esaslı biçimde ayrılan dört ayrı düzen kurmuştur ve bu fark, velilerin en çok yanıldığı noktadır.

Kademe	“Akran zorbalığı” adıyla düzenlenmiş mi	Uygulanabilir yaptırım
İlkokul	Hayır	Disiplin yaptırımı yok
Ortaokul	Hayır — “alışkanlık hâline getirmek” formülü	Uyarma, kınama, okul değiştirme
Lise	Evet, adıyla	Kınama, 1-5 gün uzaklaştırma, okul değiştirme, örgün eğitim dışına çıkarma
Üniversite	Hayır	Kınama, uzaklaştırma, çıkarma — dayanak doğrudan kanun

İlkokulda disiplin yaptırımı bulunmaması çoğu velinin bilmediği bir gerçektir ve mevzuat metninden doğrudan çıkar. MEB Okul Öncesi Eğitim ve İlköğretim Kurumları Yönetmeliği m.54/1 şöyledir:

“Ortaokul ve imam-hatip ortaokulu öğrencilerine, olumsuz davranışlarının özelliğine göre uyarma, kınama ve okul değiştirme yaptırımlarından biri uygulanır.”

Madde muhatabını ortaokul kademesiyle sınırlamıştır; ilkokul öğrencisi hakkında disiplin yaptırımı uygulanamaz. Bu, okulun sorumsuz olduğu anlamına gelmez — aksine, disiplin yolu kapalı olduğu için okulun gözetim ve tedbir yükümlülüğü daha da öne çıkar. İlkokulda çözüm disiplinde değil, okulun önleyici tedbir alma ve mağduru koruma yükümlülüğündedir.

Ortaokulda zorbalık, adıyla değil tarifiyle düzenlenmiştir. Aynı yönetmeliğin m.55/1-(b)-15 bendi (Ek:RG-14/10/2023-32339), kınama yaptırımını gerektiren davranışlar arasında şunu sayar:

“Diğer öğrencilerin sosyal veya duygusal gelişimlerini, akran ve arkadaşlık ilişkilerini olumsuz yönde etkileyecek davranışları alışkanlık hâline getirmek.”

Burada da ayırt edici unsur tekrardır: “alışkanlık hâline getirmek” ifadesi, tek seferlik davranışı kapsam dışında bırakır.

Bu iki bendin birleştiği yerde, velilerin çoğunun bilmediği somut bir hak doğar. Aynı yönetmeliğin m.35/14 hükmü (Ek:RG-17/1/2025-32785) şöyledir:

“Kınama ve üstü yaptırımı gerektiren olumsuz davranışa maruz kalan öğrencinin, velisinin yazılı başvurusu ve rehberlik servisinin uygun görüşü ile başka okula nakli yapılabilir.”

Zorbalık bendi kınama yaptırımını gerektirdiğine göre, zorbalığa maruz kalan öğrenci bu hükmün kapsamındadır. Dikkat edilmesi gereken nokta, nakil hakkının zorbaya değil mağdura tanınmış olmasıdır: mağdur öğrenci, velisinin yazılı başvurusu ve rehberlik servisinin uygun görüşüyle okul değiştirebilir.

Lisede durum farklıdır: akran zorbalığı Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliği m.164/2-(ö)’de adıyla sayılmış olup karşılığı okuldan 1-5 gün kısa süreli uzaklaştırmadır. Fiil ağırlaşırsa hakaret, tehdit, kavga ya da fiilî şiddet bentlerine kayar ve ceza artar.

Okulun disiplin süreci, şikâyet mercileri, itiraz usulü ve cezanın silinmesi ayrı bir konudur; ayrı bir incelemenin konusudur. Burada yalnız yargısal sonuçlar üzerinde durulmaktadır.

Özel okulda akran zorbalığı davası hangi mahkemede görülür?

Bu sorunun cevabı, konuyla ilgili en yaygın yanlış bilgiyi de düzeltmeyi gerektirir. Kaynakların büyük bölümü “özel okulda dava adli yargıda, asliye hukuk mahkemesinde görülür” der. Bu eksiktir.

Özel okulun verdiği eğitim, bir ücret karşılığında sunulan hizmettir; veli ise ticari ya da mesleki olmayan amaçla hareket eden gerçek kişidir. 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun m.3/1-(k) ve (l) çerçevesinde bu ilişki bir tüketici işlemidir. Buna bağlı olarak m.73/1 uygulanır:

“Tüketici işlemleri ile tüketiciye yönelik uygulamalardan doğabilecek uyuşmazlıklara ilişkin davalarda tüketici mahkemeleri görevlidir.”

Tereddüt bırakmayan hüküm ise m.83/2‘dir:

“Taraflardan birini tüketicinin oluşturduğu işlemler ile ilgili diğer kanunlarda düzenleme olması, bu işlemin tüketici işlemi sayılmasını ve bu Kanunun görev ve yetkiye ilişkin hükümlerinin uygulanmasını engellemez.”

Yargıtay uygulaması da bu yöndedir. Akran zorbalığı nedeniyle açılan ve aşağıda ayrıntısı verilen Yargıtay 3. Hukuk Dairesi E.2020/10217 K.2021/5282 sayılı dosyası tüketici mahkemesinden gelmiştir. Dershane hizmeti bakımından Yargıtay 3. Hukuk Dairesi E.2016/368 K.2017/7094 sayılı dosyası da yine tüketici mahkemesi kararının temyizidir.

Bu ayrımın üç somut sonucu vardır ve üçü de mağdur lehinedir:

• Harç muafiyeti. 6502 m.73/2: “Tüketici mahkemeleri nezdinde Bakanlık, tüketiciler ve tüketici örgütleri tarafından açılan davalar… Harçlar Kanununda düzenlenen harçlardan muaftır.” Asliye hukukta nispi harç ödenirken burada harç alınmaz.
• Kendi şehrinde dava. 6502 m.73/5: “Tüketici davaları, tüketicinin yerleşim yerinin bulunduğu yerdeki tüketici mahkemesinde de açılabilir.”
• Arabuluculuk ücreti. 6502 m.73/A(3) uyarınca taraflara ulaşılamaması ya da anlaşamama hâlinde tüketicinin ödemesi gereken arabuluculuk ücreti Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır.

Buna karşılık iki usul şartına dikkat edilmelidir. 6502 m.73/A(1) uyarınca tüketici mahkemesinde görülecek uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Ayrıca m.68/1 uyarınca belirli bir parasal sınırın altındaki uyuşmazlıklarda tüketici hakem heyetine başvuru zorunludur; bu sınır 2026 yılı için 186.000 TL‘dir (2025 yılı yeniden değerleme oranı %25,49 esas alınarak belirlenmiştir, 1/1/2026’dan itibaren geçerlidir). Bu tutarın üzerindeki uyuşmazlıklar için hakem heyetine başvurulamaz; doğrudan mahkeme yolu işler.

Devlet okulunda zorbalık: tam yargı davası

Devlet okulunda uyuşmazlık idari yargıya aittir ve tam yargı davası olarak görülür. Dava açılmadan önce idareye başvurulması gerekir. Anayasa m.129/5 ve 657 sayılı Kanun m.13/1 uyarınca, kamu görevlisinin görevini yürütürken doğan zararda dava ancak idare aleyhine açılır; öğretmene ya da müdüre doğrudan dava açılamaz. İdare, tazminatı ödedikten sonra kusurlu personeline rücu eder.

Buradaki tek istisna, kamu görevlisinin görevden ayrılabilen kişisel kusurudur; bu hâlde doğrudan kişiye adli yargıda dava açılabilir.

Yargıtay akran zorbalığı hakkında ne diyor?

Konunun doğrudan Yargıtay incelemesinden geçtiği temel karar Yargıtay 3. Hukuk Dairesi E.2020/10217 K.2021/5282 (24.05.2021) sayılı karardır. Olayda özel bir okulda burslu okuyan öğrenci, akran zorbalığına maruz kaldığını, bir buçuk yıl sonunda okuldan ayrılmak zorunda kaldığını ve okul rehberlik servisinin ilgisiz kaldığını ileri sürerek maddi ve manevi tazminat istemiştir. Dava tüketici mahkemesinde, ayıplı hizmet temelinde görülmüştür.

İlk derece mahkemesi davayı kısmen kabul etmiş, bölge adliye mahkemesi zorbalığın somut olaylarla ispatlanamadığı gerekçesiyle reddetmiş, Yargıtay ise kararı bozmuştur. Bozma sebebi doğrudan bilirkişi incelemesine ilişkindir:

“…eğitimci kimya mühendisi bilirkişinin pedagoji alanında ve eğitim mevzuatı konusunda uzman olup olmadığı anlaşılamadığı gibi, tarafların bilirkişi raporuna itirazında ileri sürdüğü iddiaları karşılar mahiyette değildir.”

Daire, alınması gereken raporun niteliğini de tarif etmiştir: “rapor düzenlemeye ehil ve donanımlı pedagog, eğitimci ve psikologtan oluşan akademik kariyere sahip 3 kişilik yeni bilirkişi kurulundan” ve “taraf, Mahkeme ve Yargıtay denetimine elverişli” bir rapor alınmalıdır.

Kararın pratik değeri üç noktadadır. Birincisi, zorbalık iddiası soyut beyanla değil somut olaylarla ispatlanmalıdır; tanık beyanlarının görgüye dayalı olması aranır. İkincisi, dosyanın kaderini bilirkişi heyetinin bileşimi belirler; alanın uzmanı olmayan bir bilirkişiden alınan rapor lehe olsa bile hükme esas alınamaz. Üçüncüsü, özel okul bakımından uyuşmazlığın hukuki temeli sözleşmeye dayalı ayıplı hizmettir.

İlk derece mahkemesinin gerekçesinde yer alan bir tespit ise mağdur çocuklar bakımından özellikle önemlidir: çocuk bir kez şikâyet edip sonuç alamadıktan sonra yaşananları okul idaresine “aktaramadığı, aktarmasının da kendisinden beklenemeyeceği“ kabul edilmiştir. Yani zorbalığı bildirmemiş olmak mağdur aleyhine yorumlanamaz.

Akran zorbalığı iddiasının her dosyada kabul görmediğini gösteren bir karar da vardır. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi E.2024/1994 K.2024/2117 (26.03.2024) sayılı dosyada, çocuğun annesinden farklı soyadı taşıdığı için akran zorbalığına uğradığı iddiasıyla soyadı değişikliği istenmiş; mahkeme bu iddiayı somut olay bakımından soyut beyan sayarak reddetmiş, karar istinaf ve temyiz aşamalarından geçmiştir. Zorbalık iddiasının tek başına bir talebi karşılamaya yetmediğini, somutlaştırılması gerektiğini gösterir.

Okulda meydana gelen fiziksel yaralanmalarda izlenecek yol, tutanak ve kamera kaydı talebi, üç ayrı zamanaşımı rejimi ve okul servisi gibi konular için okulda yaralanan çocuğun ailesinin hakları yazımıza bakılabilir.

Üniversitede Akran Zorbalığı: Dayanak Artık Yönetmelik Değil, Kanun

Üniversite tarafında çoğu kaynak yürürlükte olmayan bir metni anlatmaktadır. Bu, konuyla ilgili en güncel ve en az bilinen kırılmadır.

YÖK Öğrenci Disiplin Yönetmeliği hâlâ yürürlükte mi?

Değildir. 18/8/2012 tarihli ve 28388 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Yükseköğretim Kurumları Öğrenci Disiplin Yönetmeliği, 11/3/2023 tarihli ve 32129 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan yönetmelikle yürürlükten kaldırılmıştır. Buna rağmen internetteki kaynakların büyük bölümü hâlâ bu yönetmeliğin madde numaralarına atıf yapmaktadır.

Bugün üniversite öğrencisinin disiplin sorumluluğunun dayanağı doğrudan 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu m.54‘tür (Değişik: 2/2/2023-7437/2 md.); yürürlükten kaldırma yönetmeliğinin metni Resmî Gazete arşivinde kaldırılan yönetmelikle birlikte görülebilir. Yani disiplin suçları ve cezaları yönetmelikte değil, kanunun kendisinde sayılmıştır.

Üniversitede zorbalığın karşılığı hangi maddede?

2547 m.54’te de “zorbalık” kelimesi geçmez. Akran zorbalığı teşkil eden davranışlar, ağırlığına göre şu bentlere oturur:

Fiil	Dayanak	Ceza
Kişilerin şeref ve haysiyetini zedeleyen sözlü veya yazılı eylemlerde bulunmak	m.54/1-(b)-4	Bir haftadan bir aya kadar uzaklaştırma
Öğrencileri tehdit etmek	m.54/1-(b)-8	Bir haftadan bir aya kadar uzaklaştırma
Öğrencilere fiilî saldırıda bulunmak	m.54/1-(c)-2	Bir yarıyıl uzaklaştırma
Bilişim sistemine girerek kişilerin mağduriyetine neden olmak	m.54/1-(c)-7	Bir yarıyıl uzaklaştırma
Öğrencilere karşı cebir ve şiddet kullanarak yükseköğretim hizmetlerinden yararlanmalarını engellemek	m.54/1-(ç)-2	İki yarıyıl uzaklaştırma
Cinsel tacizde bulunmak	m.54/1-(ç)-5	İki yarıyıl uzaklaştırma

Tekerrür bakımından m.54/2-(a) uyarınca, disiplin cezasına sebep olmuş bir eylemin ceza bildiriminden sonra ve zamanaşımı süresi içinde tekrarı hâlinde bir derece ağır ceza uygulanır. Ancak m.54/2-(b) bir sınır koyar: tekerrür gerekçesiyle yükseköğretim kurumundan çıkarma cezası verilemez.

2547 m.54’te iptal edilen hükümler var mı?

Vardır ve bu, maddeyi aktaran kaynakların denetlenmesi gereken yanıdır. Anayasa Mahkemesi’nin 22/2/2024 tarihli ve E.2023/78, K.2024/55 sayılı kararıyla (Resmî Gazete: 19/4/2024) m.54’ün bazı alt bentleri iptal edilmiştir. İptal edilen bentler arasında izinsiz bildiri dağıtma ile afiş veya pankart asma ve izinsiz toplantı düzenleme fiilleri yer almaktadır; Mahkeme, ifade özgürlüğü kapsamındaki faaliyetlerin kategorik olarak disiplin yaptırımına bağlanmasını demokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı bulmuştur.

Bu bentler akran zorbalığıyla doğrudan ilgili değildir; ancak 2547 m.54’ün mevcut metnini aktaran bir kaynağın iptal edilmiş hükümleri yürürlükteymiş gibi göstermesi, o kaynağın güncel olmadığının işaretidir.

Üniversitede verilen disiplin cezasına itiraz nasıl olur?

Üniversite bir kamu tüzel kişisidir ve disiplin cezası bir idari işlemdir. Bu nedenle mağdur ya da ceza alan öğrenci bakımından yol idari yargıdır: idari işlemin iptali için idare mahkemesinde iptal davası açılır. Zorbalık mağduru öğrenci bakımından ise üniversitenin gözetim yükümlülüğünü ihlal ettiği iddiasıyla tam yargı davası gündeme gelir; devlet üniversitesinde muhatap idaredir.

Vakıf üniversitelerinde tablo değişir: öğrenci ücret ödeyerek eğitim hizmeti aldığı için ilişki tüketici işlemi niteliği taşır ve tazminat talepleri bakımından tüketici mahkemesi gündeme gelir. Disiplin işlemleri yönünden ise vakıf üniversiteleri de 2547 sayılı Kanun’a tabidir.

Yurtta ve Apartta Akran Zorbalığı

Barınma, akran zorbalığının en yoğun yaşandığı ama en az konuşulan ortamlarından biridir. Sebebi yapısaldır: mağdur, zorbayla yalnız gündüz değil gece de aynı mekânı paylaşır ve uzaklaşma imkânı yoktur.

Hukuki yol, yurdun kim tarafından işletildiğine göre ikiye ayrılır.

Kamu yurtları (Gençlik ve Spor Bakanlığı’na bağlı yurtlar) bakımından barınma hizmeti bir kamu hizmetidir. Yurt idaresinin öğrencileri gözetme, güvenli bir barınma ortamı sağlama ve kendisine ulaşan zorbalık iddialarına karşı tedbir alma yükümlülüğü vardır. Bu yükümlülüğün ihlalinden doğan zarar için idare mahkemesinde tam yargı davası açılır; dava öncesinde idareye başvurulması gerekir. Yurtların idaresi ve öğrenci disiplin işlemleri, 9/4/2021 tarihli ve 31449 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Gençlik ve Spor Bakanlığı Yurt Hizmetleri Yönetmeliği ile düzenlenmiştir.

Özel yurt, pansiyon ve öğrenci apartları bakımından ise ilişki bir hizmet sözleşmesidir. Öğrenci ya da velisi tüketici, işletme sağlayıcı konumundadır. Bu durumda görevli mahkeme tüketici mahkemesi, talebin hukuki temeli ise ayıplı hizmettir. Kayıt sözleşmesine konulan “öğrenciler arası olaylardan sorumlu değiliz” biçimindeki kayıtlar, TBK m.116/3 uyarınca kesin hükümsüzdür; çünkü özel barınma hizmeti yetkili makamdan alınan izinle yürütülen bir faaliyettir.

Her iki hâlde de 6284 kapsamında tedbir kararı istenebilir; 6284 m.5/1-(c)’deki yaklaşmama tedbiri, mağdurun barındığı yer bakımından da uygulanabilir.

İşyerinde Akran Zorbalığı: Yatay Psikolojik Taciz

İşyerinde akran zorbalığının hukuk dilindeki adı yatay psikolojik taciztir. Mobbing kavramı genellikle üstten asta yönelen baskı için kullanılır; oysa eşit konumdaki çalışanlar arasında yaşanan sistematik dışlama, alay, dedikodu ve yıldırma da aynı hukuki korumanın kapsamındadır.

Asıl dayanak TBK m.417/1‘dir: işveren, hizmet ilişkisinde işçilerin psikolojik ve cinsel tacize uğramamaları için gerekli önlemleri almakla yükümlüdür. “Psikolojik taciz” burada kanunun kendi lafzıdır. Maddenin üçüncü fıkrası uyarınca kişilik hakkının ihlalinden doğan zarar sözleşmeye aykırılık hükümlerine tabidir; bu da TBK m.112’deki kusur karinesini ve on yıllık zamanaşımını beraberinde getirir.

Zorbalığın kaynağı bir iş arkadaşı olsa bile sorumluluk işverene yönelir; çünkü yükümlülük önlem almaktır. 4857 sayılı İş Kanunu m.24/II-(d), işçinin başka bir işçi veya üçüncü kişiler tarafından tacize uğradığını işverene bildirmesine rağmen gerekli önlemlerin alınmaması hâlinde haklı nedenle derhal fesih hakkı tanır. Aynı maddenin (c) bendi sataşma ve gözdağı hâllerini kapsar.

Görevli mahkeme iş mahkemesidir ve arabuluculuk dava şartıdır. Konunun ayrıntısı — ispat yükünün nasıl bölündüğü, başvuru mercileri, haklı fesih ve tazminat kalemleri — mobbing nedir, mobbinge uğrayan işçi ne yapmalıdır yazımızda; ceza boyutu ise Türk Ceza Kanunu’nda mobbing suçu var mı yazımızda ele alınmıştır.

Askerlikte Akran Zorbalığı: Saygısız Davranmak Fiili

Askerî disiplin hukuku, akran zorbalığını doğrudan tanıyan ender mevzuat alanlarından biridir. 6413 sayılı TSK Disiplin Kanunu m.15/1-(g)‘de düzenlenen “saygısız davranmak” fiili, aynı rütbe veya kıdemde bulunulan ya da amir-ast ilişkisi içinde olunmayan kişilere söz ve hareketlerle sataşmak veya kötü muamelede bulunmak olarak tanımlanmıştır. Karşılığı uyarma cezasıdır.

Aynı maddede yer alan m.15/1-(ğ) “başkalarını kötülemek” fiili, çalışma arkadaşları hakkında onların bulunmadığı ortamlarda kötüleyici sözler söylemeyi kapsar. İki bent birlikte, askerî ortamdaki akran zorbalığının hem yüze karşı hem arkadan işlenen biçimlerini karşılar.

Uyarma hafif bir ceza gibi görünse de tekerrür kuralı tabloyu değiştirir. 6413 m.14/1 uyarınca, disiplinsizliğin işlendiği tarihten geriye doğru iki yıl içinde aynı disiplinsizlikten dolayı ceza alınmış olması ya da bir yıl içinde aynı derece cezayı gerektiren başka disiplinsizliklerden dolayı iki defa ceza alınmış olması hâlinde bir derece ağır ceza verilir. Yani tekrarlayan zorbalık, kınama ve hizmet yerini terk etmeme gibi daha ağır yaptırımlara yükselir.

Disiplin yolu, fiilin ayrıca suç oluşturması hâlinde ceza soruşturmasını engellemez. Asta kötü muamele ise ayrı ve daha ağır bir fiil olarak düzenlenmiştir; akran zorbalığından farklıdır.

Siber Akran Zorbalığı: Sosyal Medya, Mesajlaşma ve Oyun İçi Zorbalık

Siber zorbalık, akran zorbalığının mekândan tamamen kopmuş biçimidir. Okuldan, işten ya da yurttan ayrılmak zorbalığı bitirmez; telefon kapanmadığı sürece sürer. Hukuk bu farkı iki noktada dikkate alır.

Birincisi, TCK m.123/A ısrarlı takip suçu, “haberleşme ve iletişim araçlarını, bilişim sistemlerini veya üçüncü kişileri kullanarak temas kurmaya çalışmak” fiilini açıkça kapsar. Mesaj, arama, sahte hesap, gruptan dışlama ve etiketleyerek teşhir gibi davranışlar bu madde kapsamında değerlendirilir. Mağdurun okulunu ya da işini bırakmasına yol açması hâlinde ceza 1 yıldan 3 yıla çıkar.

İkincisi, 6284 m.5/1-(f) uyarınca hâkim, zorbanın mağduru “iletişim araçlarıyla veya sair surette rahatsız etmemesi” yönünde tedbir kararı verebilir. Bu tedbir, içeriğin kaldırılmasından çok daha hızlı sonuç verir ve ihlali hâlinde hem zorlama hapsi hem de TCK m.123/A(2)-(c) uyarınca ceza artırımı gündeme gelir.

Bunların yanında somut davranışa göre hakaret (TCK m.125), görüntü ve ses kaydının izinsiz paylaşılmasında özel hayatın gizliliğini ihlal (TCK m.134) ve verilerin hukuka aykırı olarak yayılması (TCK m.136) suçları gündeme gelir. Montajlanmış görüntü ve deepfake içerikleri de kişisel verilere ilişkin hükümler kapsamında değerlendirilir.

Siber zorbalık davası açılabilir mi, siber zorbalık suçunun cezası nedir?

Açılabilir. Siber zorbalık, mağdurun kişilik hakkına yönelen bir saldırı olduğu için TMK m.24-25 ve TBK m.58 çerçevesinde tazminat davasına konu edilir. Fail çocuksa dava velisine yöneltilir.

Ceza tarafında ise fiilin niteliğine göre değişen karşılıklar vardır. Israrlı mesaj, arama, sahte hesap açma ve takip davranışları ısrarlı takip suçunu oluşturur ve ceza altı aydan iki yıla kadardır; mağdur çocuksa ya da zorbalık yüzünden okulunu veya işini bırakmışsa ceza bir yıldan üç yıla çıkar. Aşağılayıcı paylaşımlar hakaret suçunu oluşturur. Görüntü, ses kaydı ya da özel yazışmaların izinsiz paylaşılması hâlinde özel hayatın gizliliğini ihlal ve verilerin hukuka aykırı olarak yayılması suçları gündeme gelir.

Siber zorbalıkta tazminat davası ile ceza şikâyeti birlikte yürütülebilir; ayrıca içeriğin yayından çıkarılması için ayrı bir başvuru yolu işletilir. Dış görünüşle alay etme, lakap takma ve fiziksel özellikler üzerinden yürütülen sistematik aşağılama, siber zorbalığın en yaygın biçimidir; bunun hakaret suçu bakımından değerlendirmesi dış görünüşle dalga geçmek suç mu yazımızda ayrıntılandırılmıştır. Israrlı mesaj ve aramaların huzur ve sükûnu bozma suçu yönünden değerlendirmesi için kişilerin huzur ve sükûnunu bozma suçu yazımıza bakılabilir.

Huzurevinde ve Bakım Merkezinde Akran Zorbalığı

Akran zorbalığı çocuklara ve gençlere özgü değildir. Huzurevlerinde, bakım ve rehabilitasyon merkezlerinde sakinler arasında yaşanan sistematik dışlama, aşağılama, eşyaya el koyma ve korkutma davranışları da aynı ilişki biçimini kurar. Bu alanda mevzuat, başka hiçbir bağlamda görülmeyen ölçüde sert bir kural içerir.

2828 sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu m.35/B (Ek: 12/7/2013-6495/83 md.) şöyledir:

“Bu Kanun kapsamında gerçek kişi veya özel hukuk tüzel kişilerince açılan sosyal hizmet kuruluşlarında hizmet verilen kişilere yönelik tehdit veya baskı ya da özgürlüğün keyfî engellenmesini de içeren fiziksel, cinsel, tıbbi, psikolojik veya ekonomik açıdan zarar veren her türlü tutum ve davranışın gerçekleşmesi hâlinde bu tutum ve davranışların engellenmesine yönelik gerekli tedbirleri almayan kurucu veya sorumlu müdüre dört yüz günden az olmamak üzere adli para cezası verilir.”

Hükmün üç özelliği vardır. Birincisi, metin zararı verenin kim olduğunu sınırlamaz; “hizmet verilen kişilere yönelik” der. Zorbalık personelden değil başka bir sakinden geliyorsa da madde uygulanır. İkincisi, psikolojik zarar açıkça sayılmıştır. Üçüncüsü ve en önemlisi, burada gözetim yükümlülüğünün ihlali tazminat sorumluluğu değil doğrudan suç olarak düzenlenmiştir; yaptırım kuruma değil, kurucu veya sorumlu müdürün şahsınadır.

2828 m.35/B/2 uyarınca kurucu ya da sorumlu müdürün bu hükümden cezalandırılmasına karar verilmesi, kuruluşun kapatılma sebebidir. Ayrıca 2828 m.35/A, kuruluşun çalışma şartlarına aykırılık hâlinde il müdürlüğünce idari para cezası verilmesini ve tekrarı hâlinde kapatmayı öngörür.

Bu düzenleme, huzurevinde zorbalığa uğrayan yaşlının yakınına klasik tazminat davasının yanında ikinci bir yol açar: kurucu veya sorumlu müdür hakkında suç duyurusunda bulunmak. Özel bakım kuruluşları bakımından ayrıca hizmet sözleşmesine dayalı tüketici mahkemesi yolu da açıktır.

Spor Kulübünde ve Kursta Akran Zorbalığı

Spor kulüpleri, sanat kursları, dil kursları ve benzeri özel eğitim faaliyetlerinde de akran zorbalığı sık görülür. Hukuki tablo üç katmanlıdır.

Kulüp ya da kurs bir ücret karşılığında hizmet veriyorsa ilişki tüketici işlemidir; gözetim yükümlülüğünün ihlaline dayalı tazminat talepleri tüketici mahkemesinde görülür ve sorumsuzluk kayıtları TBK m.116/3 uyarınca hükümsüzdür. Antrenör ya da eğitmenin gözetim görevini ihmali hâlinde TBK m.66 kapsamında adam çalıştıranın sorumluluğu gündeme gelir; işletmenin çalışma düzeninin zararı önlemeye elverişli olduğunu ispat yükü işletmededir.

Ayrıca 6222 sayılı Sporda Şiddet ve Düzensizliğin Önlenmesine Dair Kanun spor alanlarına özgü hükümler içerir. Kanunun 14. maddesi, spor alanlarında tehdit veya hakaret olarak algılanacak tarzda aleni söz ve davranışlarda bulunmayı şikâyet şartı aranmaksızın adli para cezasına bağlar; aynı maddenin ikinci fıkrası din, dil, ırk, etnik köken, cinsiyet veya mezhep farkı gözeterek hakaret oluşturan söz ve davranışlar için bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası öngörür. Bu hükümler esas olarak seyirci davranışlarını hedeflese de spor alanında gerçekleşen aleni hakaret bakımından uygulanabilir.

Engelli Bireye Karşı Akran Zorbalığı: Ayrımcılık Boyutu

Zorbalık engellilik, sağlık durumu, etnik köken, dil, din ya da cinsiyet gibi bir temele dayanıyorsa dosyaya dördüncü bir boyut eklenir: ayrımcılık.

5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun, engelliliğe dayalı ayrımcılığı “insan hak ve temel özgürlüklerinin tam ve diğerleri ile eşit koşullar altında kullanılması veya bunlardan yararlanılması önünde engelliliğe dayalı olarak gerçekleştirilen her türlü ayrım, dışlama veya kısıtlama” olarak tanımlar. Kanunun temel ilkeleri arasında “engellilerin ve engelliliğin her tür istismarının önlenmesi” de sayılmıştır.

Bu tanımdaki dışlama kelimesi önemlidir: akran zorbalığının en yaygın biçimi olan sosyal dışlama, engelli bir çocuğa ya da yetişkine yöneltildiğinde doğrudan ayrımcılık tanımına girer. Bu durumda 6701 sayılı Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Kanunu kapsamında Kuruma başvuru yolu da açılır; başvuru ücretsizdir ve dava açma süresi içinde yapılan başvuru, işlemeye başlamış dava açma süresini durdurur.

Okul bağlamında ayrıca bir koruma daha vardır: mevzuat, zihinsel engelli ya da otizmli öğrenciye disiplin cezası uygulanmayacağını öngörür. Bu hüküm zorbalık yapan engelli öğrenciyi korur; zorbalığa uğrayan engelli öğrenci bakımından ise okulun tedbir yükümlülüğü ağırlaşır.

Kardeşler Arasında Zorbalık

Aynı evde yaşayan kardeşler arasındaki sistematik baskı, alay ve şiddet de akran zorbalığının bir biçimidir; literatürde ayrı bir başlık olarak incelenir. Hukuki karşılığı iki yönlüdür.

Birincisi, 6284 sayılı Kanun doğrudan uygulanabilir: kardeşler aile bireyidir ve m.2/1-(b)’deki ev içi şiddet tanımı “aile veya hanede… meydana gelen her türlü fiziksel, cinsel, psikolojik ve ekonomik şiddeti” kapsar. Bu hâlde hâkim, m.5/1-(b) uyarınca zorbalık uygulayan kişinin bulunduğu yerden uzaklaştırılmasına karar verebilir.

İkincisi, zorbalık ağırsa ve ana-baba gerekli tedbirleri almıyorsa 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu kapsamında korunma ihtiyacı olan çocuk hükümleri gündeme gelir; 6284 m.5/3 uyarınca hâkim aynı kararda bu tedbirlere de hükmedebilir. Ağır hâllerde velayetin kaldırılması ya da sınırlandırılması da söz konusu olabilir.

Tazminat yönünden TMK m.369’daki ev başkanının sorumluluğu burada özel bir görünüm kazanır: zarar veren de zarar gören de aynı ev halkındandır. Bu hâlde sorumluluk, ana-babanın gözetim görevini yerine getirip getirmediğine göre belirlenir.

Zorbalık Nasıl İspatlanır? Delil ve Belge Rejimi

Zorbalık dosyalarının zayıf halkası ispattır. Olaylar çoğu zaman tanıksız yaşanır, mağdur uzun süre kimseye anlatmaz ve somut belge üretilmez. Buna karşılık ispat yükünün mağdurda olmadığı birkaç nokta vardır ve dosya öncelikle onların üzerine kurulmalıdır.

İspat yükünün karşı tarafta olduğu hâller:

Durum	Dayanak	Kim ispat eder
Zorba çocuğun verdiği zarar	TMK m.369	Veli gözetimi yaptığını ispat eder
Sözleşmeye dayalı sorumluluk (özel okul, yurt, kurs)	TBK m.112	Kurum kusursuzluğunu ispat eder
İşletmenin faaliyetinden doğan zarar	TBK m.66/3	İşletme çalışma düzeninin elverişli olduğunu ispat eder
6284 koruyucu tedbir talebi	6284 m.8/3	Kimse — delil aranmaz

Toplanması gereken deliller:

• Tarihli kayıt. Zorbalığın her olayı tarih, saat, yer, tanık ve ne olduğu bilgisiyle yazılı olarak kaydedilmelidir. Yargıtay kararlarında aranan şey “somut olaylar”dır; tarihsiz genel beyan yetersiz bulunur.
• Yazılı başvuru ve cevabı. Kuruma yapılan her başvuru yazılı olmalı, kayıt numarası alınmalıdır. Kurumun cevabı ya da cevapsızlığı, tedbir yükümlülüğünün ihlali bakımından doğrudan delildir.
• Dijital içerik. Mesaj, ekran görüntüsü, ses kaydı ve sosyal medya paylaşımları silinmeden kaydedilmeli; mümkünse içeriğin bulunduğu cihaz üzerinden tespit ettirilmelidir.
• Sağlık ve psikolojik değerlendirme raporları. Zorbalığın etkisi çoğu zaman bedende değil ruhsal durumda görünür. Psikolog, psikiyatrist ya da rehberlik servisi kayıtları hem zararın hem nedensellik bağının delilidir. Fiziksel şiddet varsa darp raporu alınmalıdır; ayrıntısı darp raporu nasıl alınır yazımızdadır.
• Kamera kaydı. Kurumdan kamera kaydı talebi yazılı yapılmalıdır. Kayıtların silinme süresi kısadır; gecikme delil kaybına yol açar.
• Delil tespiti. Kaybolma ihtimali bulunan deliller için mahkemeden HMK m.400 çerçevesinde delil tespiti istenebilir; kaybolma ihtimali varsa hukuki yarar var sayılır.

Bilirkişi meselesi ayrı bir başlıktır. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi’nin yukarıda aktarılan kararı, akran zorbalığı dosyasında raporun pedagog, eğitimci ve psikologtan oluşan akademik kariyere sahip üç kişilik kuruldan alınması gerektiğini ortaya koymuştur. Alanın uzmanı olmayan bir bilirkişiden alınan rapor, sonucu lehe olsa bile hükme esas alınamaz. Bu nedenle bilirkişi heyetinin bileşimine itiraz etmek, dosyanın kaderini belirleyen usul adımıdır.

Süreler: Şikâyet ve Zamanaşımı

Akran zorbalığı dosyasında birden çok süre aynı anda işler ve hepsinin başlangıcı aynı değildir.

Talep	Süre	Başlangıç
Şikâyete bağlı suçlarda şikâyet	6 ay (TCK m.73/1)	Fiili ve faili öğrenme
Hakaret suçunda dış sınır	2 yıl (TCK m.73/2, Ek:7/11/2024-7531/14)	Fiilin gerçekleştiği tarih
Haksız fiile dayalı tazminat	2 yıl / 10 yıl (TBK m.72/1)	Zararı ve failini öğrenme / fiil tarihi
Fiil aynı zamanda suçsa	Ceza zamanaşımı (TBK m.72/1 son cümle)	Fiil tarihi
Sözleşmeye aykırılık (özel okul, yurt, kurs)	10 yıl (TBK m.146)	Muacceliyet
Ayıplı hizmet	2 yıl (6502 m.16/1)	Hizmetin ifası
Ayıp gizlenmişse	Zamanaşımı uygulanmaz (6502 m.16/2)	—
Devlet okulu / üniversite / kamu yurdu	1 yıl / 5 yıl (İYUK m.13)	Zararın öğrenilmesi / eylem tarihi

Üç noktanın altı çizilmelidir.

Birincisi — uzamış ceza zamanaşımı. TBK m.72/1’in son cümlesi şöyledir: “Ancak, tazminat ceza kanunlarının daha uzun bir zamanaşımı öngördüğü cezayı gerektiren bir fiilden doğmuşsa, bu zamanaşımı uygulanır.” Zorbalık eziyet suçunu oluşturuyorsa (TCK m.96/2-a, çocuğa karşı üç yıldan sekiz yıla kadar hapis), TCK m.66/1-(d) uyarınca dava zamanaşımı on beş yıldır ve bu süre tazminat istemine de uygulanır. Ceza davası hiç açılmamış olması ya da takipsizlik kararı verilmesi bu süreyi kısaltmaz.

İkincisi — sürenin ne zaman başladığı. Zorbalık tek bir olay değil, süregelen bir olgudur. TCK m.66/6 uyarınca zamanaşımı, kesintisiz suçlarda kesintinin gerçekleştiği, zincirleme suçlarda son suçun işlendiği günden başlar. Yani süre ilk olaydan değil, zorbalığın sona erdiği andan itibaren işler.

Üçüncüsü — 6502 m.16/2. Özel okul, kurs ya da yurt gibi hizmet sözleşmesine dayalı dosyalarda ayıplı hizmetten sorumluluk kural olarak iki yıllık zamanaşımına tabidir. Ancak maddenin ikinci fıkrası açıktır: “Ayıp, ağır kusur ya da hile ile gizlenmişse zamanaşımı hükümleri uygulanmaz.” Kurum zorbalığı bildiği hâlde velisine bildirmemiş, kayıt tutmamış ya da olayı örtbas etmişse iki yıllık süre işlemez. Zorbalık dosyalarında bu hüküm, geç fark edilen olaylar bakımından belirleyici olabilir.

Ayrıca TBK m.74 uyarınca zorba hakkında beraat kararı verilmiş olması, hukuk hâkimini bağlamaz; ceza davasından sonuç alınamaması tazminat davasının reddini gerektirmez.

Akran Zorbalığında Adım Adım Ne Yapılmalı?

Sıralama önemlidir; çünkü bazı adımlar sonrakilerin delili hâline gelir.

1. Güvenliği sağlayın. Zorbalık sürüyorsa öncelik durdurmaktır. Gerekirse kolluk birimine başvurarak 6284 kapsamında tedbir talep edin; koruyucu tedbir için delil aranmaz.
2. Yazılı başvuru yapın. Okula, üniversiteye, yurt idaresine, işverene ya da kuruma başvurunuzu yazılı yapın ve kayıt numarası alın. Sözlü şikâyet, sonradan “bize bildirilmedi” savunmasına karşı kullanılamaz.
3. Kayıt tutun. Her olayı tarih, saat, yer ve tanıklarıyla yazın. Dijital içerikleri silinmeden kaydedin.
4. Sağlık kaydı oluşturun. Psikolojik etkilenme varsa uzman değerlendirmesi alın. Fiziksel şiddet varsa aynı gün darp raporu alın.
5. Kamera kaydını yazılı olarak isteyin. Talebinizi gecikmeden yapın; kayıtların saklama süresi kısadır.
6. Suç duyurusunda bulunun. Şikâyete bağlı suçlarda altı aylık süreyi kaçırmayın. Dilekçede “zorbalık” demekle yetinmeyin; hangi davranışın hangi suçu oluşturduğunu somut olaylarla gösterin.
7. Tazminat yolunu belirleyin. Gözetim yükümlüsünün kim olduğunu tespit edin; görevli mahkeme buna göre değişir. Hizmet sözleşmesi varsa arabuluculuk ve hakem heyeti şartlarını atlamayın.
8. Nakil hakkını değerlendirin. Zorbalık sürüyorsa mağdurun ortamdan uzaklaşma imkânları araştırılmalıdır; bu, zararın artmasını önleme yükümlülüğü bakımından da önemlidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Akran zorbalığı mahkemeye verilir mi?

Verilir. Ancak tek bir dava değil, üç ayrı yol vardır: zorbalığı durdurmak için 6284 kapsamında tedbir kararı, zorbayı cezalandırmak için savcılığa suç duyurusu, zararı gidermek için tazminat davası. Üçü birlikte yürütülebilir.

Akran zorbalığı davası hangi mahkemede açılır?

Görevli mahkeme, gözetim yükümlüsünün kim olduğuna göre değişir. Özel okul, kurs, özel yurt ve bakım merkezi gibi hizmet sözleşmesi bulunan hâllerde tüketici mahkemesi; devlet okulu, devlet üniversitesi ve kamu yurdunda idare mahkemesi; işyerinde iş mahkemesi; yalnız zorbaya ya da velisine karşı açılan davalarda asliye hukuk mahkemesi görevlidir.

Akran zorbalığı suç mu?

Türk Ceza Kanunu’nda “zorbalık” adında bir suç yoktur. Ancak zorbalık teşkil eden davranışlar eziyet, ısrarlı takip, hakaret, tehdit, cinsel taciz ve kasten yaralama suçlarından birine girer. Süreklilik gösteren davranışların karşılığı çoğu zaman eziyet suçudur.

Akran zorbalığının cezası nedir?

Fiile göre değişir. Çocuğa karşı eziyet suçunda ceza üç yıldan sekiz yıla kadar hapistir. Israrlı takipte altı aydan iki yıla kadar; mağdurun okulunu bırakmasına neden olunmuşsa bir yıldan üç yıla kadar hapis öngörülmüştür. Çocuğa karşı cinsel tacizde ceza altı aydan üç yıla kadardır.

Zorbalık yapan öğrencinin ailesinden tazminat alınabilir mi?

Alınabilir. TMK m.369 uyarınca ev başkanı, ev halkından olan küçüğün verdiği zarardan sorumludur ve gözetim görevini yerine getirdiğini kendisi ispat etmek zorundadır. İspat yükü mağdurda değildir.

Zorba çocuk 12 yaşından küçükse ne olur?

Ceza sorumluluğu yoktur; hakkında ceza kovuşturması yapılamaz, yalnız çocuklara özgü güvenlik tedbirleri uygulanabilir. Ancak ceza sorumluluğunun bulunmaması tazminat sorumluluğunu ortadan kaldırmaz; velisine karşı tazminat davası açılabilir.

6284 sayılı Kanun sadece kadınlar için mi uygulanır?

Hayır. Kanunun 1. maddesi kadınların yanında çocukları, aile bireylerini ve tek taraflı ısrarlı takip mağduru olan kişileri de kapsar. Şiddet tanımı da “toplumsal, kamusal veya özel alanda” meydana gelen sözlü davranışları içerir; ev içiyle sınırlı değildir.

Elimde hiçbir kanıt yokken başvuru yapabilir miyim?

Koruyucu tedbir talebi bakımından yapabilirsiniz; 6284 m.8/3 bu talep için delil veya belge aranmayacağını açıkça düzenler. Tazminat ve ceza yolları bakımından ise ispat gerekir; bu nedenle tedbir alındıktan sonra delil toplamaya devam edilmelidir.

Zorbalık suçu cezası nedir, zorbalık disiplin suçu olmakla ceza suçu olmak arasında fark var mı?

Ceza kanununda “zorbalık suçu” başlıklı bir suç bulunmadığı için tek bir ceza aralığı verilemez; ceza, fiilin karşılık geldiği suça göre belirlenir. Disiplin suçu olmakla ceza suçu olmak ise birbirinden bağımsızdır: aynı davranış hem okul ya da kurum disiplin mevzuatına göre yaptırıma, hem de ceza kanununa göre cezaya konu olabilir. Birinin sonucu diğerini beklemez ve disiplin cezası verilmemiş olması, fiilin suç olmadığı anlamına gelmez.

Karakoldan uzaklaştırma kararı alınabilir mi?

Alınabilir. 6284 m.5/2 uyarınca gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde yaklaşmama ve uzaklaştırma tedbirlerine kolluk amiri de karar verebilir. Karar, yirmi dört saat içinde hâkim tarafından onaylanmazsa kendiliğinden kalkar.

Özel okula açılacak davada harç ödenir mi?

Ödenmez. 6502 m.73/2 uyarınca tüketiciler tarafından tüketici mahkemelerinde açılan davalar Harçlar Kanunu’nda düzenlenen harçlardan muaftır.

Üniversitede akran zorbalığının karşılığı hangi mevzuatta?

Yükseköğretim Kurumları Öğrenci Disiplin Yönetmeliği 11/3/2023 tarihinde yürürlükten kaldırılmıştır. Disiplin suçları bugün doğrudan 2547 sayılı Kanun m.54’te düzenlenmiştir; zorbalık teşkil eden davranışlar şeref ve haysiyeti zedeleyen eylemler, tehdit, fiilî saldırı ve cebir-şiddet bentlerine göre değerlendirilir.

İşyerinde iş arkadaşımın zorbalığından işveren sorumlu mu?

Sorumludur. TBK m.417/1 işverene, işçilerin psikolojik ve cinsel tacize uğramaması için gerekli önlemleri alma yükümlülüğü yükler. 4857 m.24/II-(d) uyarınca, bildirilmesine rağmen önlem alınmaması işçiye haklı nedenle derhal fesih hakkı verir.

Huzurevinde yaşanan zorbalıkta kime başvurulur?

Özel bakım kuruluşlarında, zorbalığı engellemeye yönelik gerekli tedbirleri almayan kurucu veya sorumlu müdür hakkında 2828 sayılı Kanun m.35/B uyarınca adli para cezası öngörülmüştür. Bu nedenle tazminat davasının yanında suç duyurusunda da bulunulabilir.

Zorbalık nedeniyle okul değiştirilebilir mi?

Değiştirilebilir. Mevzuat, kınama ve üstü yaptırım gerektiren olumsuz davranışa maruz kalan öğrencinin velisinin yazılı başvurusu ve rehberlik servisinin uygun görüşüyle başka okula naklini mümkün kılar. Nakil hakkı zorbaya değil, zorbalığa uğrayan öğrenciye tanınmıştır.

Zorbalığı hemen bildirmedim, hakkımı kaybeder miyim?

Kural olarak hayır. Yargıtay incelemesinden geçen bir dosyada ilk derece mahkemesi, bir kez şikâyet edip sonuç alamayan çocuğun yaşananları okul idaresine “aktaramadığı, aktarmasının da kendisinden beklenemeyeceği” gerekçesine yer vermiştir. Bildirmemek tek başına mağdur aleyhine yorumlanmaz. Yine de şikâyete bağlı suçlardaki altı aylık süreye dikkat edilmelidir.

Ceza davasından beraat çıkarsa tazminat davası düşer mi?

Düşmez. TBK m.74 uyarınca hâkim, kusur ve ayırt etme gücü konusunda ceza hâkiminin beraat kararıyla bağlı değildir; ceza hâkiminin kusur değerlendirmesi hukuk hâkimini bağlamaz.

Kayıt sözleşmesindeki sorumsuzluk kaydı geçerli mi?

Geçerli değildir. Özel okul, yurt, kurs ve bakım merkezi gibi kuruluşlar yetkili makamdan alınan izinle faaliyet gösterdiğinden, TBK m.116/3 uyarınca yardımcı kişilerin fiillerinden sorumlu olunmayacağına ilişkin anlaşmalar kesin olarak hükümsüzdür.

Sonuç

Akran zorbalığı, hukukun tek bir başlık altında düzenlemediği ama birden çok kanunla karşıladığı bir olgudur. Mevzuatta adıyla yalnız bir yerde geçer; buna karşılık tanımıyla askerî disiplin hukukundan tüketici hukukuna, çocuk korumadan iş hukukuna kadar geniş bir alanda karşılık bulur. Bu dağınıklık, hak arayan tarafın en çok zorlandığı noktadır.

Akran zorbalığı mahkemeye verilir mi sorusunun pratik karşılığı da budur: yapılması gereken, olayı yaşandığı yere göre değil işlevine göre kurmaktır: önce durdurmak, sonra cezalandırmak, sonra tazmin etmek. Üç yolun mercileri, süreleri ve ispat kuralları farklıdır; birini işletmek diğerini kapatmaz. Dosyanın gücünü belirleyen şey ise çoğu zaman hukuki argüman değil, olayların tarihli ve belgeli biçimde kayıt altına alınmış olmasıdır.

Zorbalığın yaşandığı ortamda bir gözetim yükümlüsü varsa — okul, üniversite, yurt, işveren, kulüp ya da bakım kuruluşu — sorumluluğun asıl muhatabı çoğu zaman odur. Bu tespit, dosyanın hangi mahkemede ve hangi usulle yürütüleceğini de belirler.

---

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut olayınıza doğrudan uygulanacak bir hukuki görüş değildir. Akran zorbalığı dosyalarında izlenecek yol, olayın yaşandığı ortama, tarafların yaşına ve toplanabilen delillere göre değişir; süreler ise çoğu zaman kısadır. Hak kaybına uğramamak için bir avukata danışmanız ve başvurularınızı süresi içinde yapmanız önerilir.