Hangi durumlarda işsizlik maaşı alınır sorusu tek bir ölçütle değil, 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu’nun 51. maddesinde sayılan hâllerle yanıtlanır. Kanun genel bir kural koymamış; ödenek hakkı doğuran fesih biçimlerini (a)’dan (g)’ye kadar tek tek belirlemiştir. Maddede sayılmayan bir fesih biçimi, ne kadar mağduriyet doğurursa doğursun ödenek hakkı vermez.

Bu yöntemin bir sonucu daha var: maddenin bentleri, 2003 yılında yürürlükten kaldırılan 1475 sayılı İş Kanunu’nun maddelerine atıf yapmaya devam ediyor. Dolayısıyla hangi feshin hangi bende girdiğini görmek için bugünkü 4857 sayılı Kanun ile eski kanun arasında bir karşılık kurmak gerekiyor. Aşağıda önce bu karşılık tablosu, ardından ödenek doğuran ve doğurmayan hâller ele alınıyor.

Hangi Durumlarda İşsizlik Maaşı Alınır?

Kanunun 51. maddesi giriş fıkrasında ödeneğe hak kazanmanın çerçevesini kurar: “Bu Kanun uyarınca sigortalı sayılanlardan hizmet akitleri aşağıda belirtilen hallerden birisine dayalı olarak sona erenler, Kuruma süresi içinde şahsen başvurarak yeni bir iş almaya hazır olduklarını kaydettirmeleri ve bu Kanunda yer alan prim ödeme koşullarını sağlamış olmaları kaydıyla işsizlik ödeneği almaya hak kazanırlar.”

Cümle üç koşulu birlikte arar: sayılan hâllerden biriyle sona erme, süresi içinde şahsen başvuru ve prim koşullarının sağlanması. Sayılan hâller şunlardır:

Bent	Hâl	Feshi yapan
(a)	Bildirim önellerine uygun olarak hizmet akdinin sona erdirilmesi	İşveren
(b)	Sürenin bitiminden önce veya bildirim önelini beklemeksizin, haklı nedenle fesih	Sigortalı (işçi)
(c)	Sürenin bitiminden önce veya bildirim önelini beklemeksizin, belirli hâllerde fesih	İşveren
(d)	Belirli süreli akdin süresinin bitmesi; Deniz İş Kanunu’nda sefer sonu işsizliği	—
(e)	İşyerinin el değiştirmesi, başkasına geçmesi, kapanması veya kapatılması; işin ya da işyerinin niteliğinin değişmesi nedeniyle işten çıkarılma	İşveren
(f)	4046 sayılı Kanun m.21 kapsamında özelleştirme nedeniyle işsiz kalma	—
(g)	Sayılan iş kanunları kapsamına girmeyen sigortalılarda, toplu iş sözleşmesi ya da Borçlar Kanunu hükümleri uyarınca (a)-(e) bentlerine paralel sona erme	—

(b) ve (c) bentlerinin içeriği doğrudan maddede yazmaz; madde bu iki bentte başka kanunların belirli bentlerine atıf yapar. Karşılığın kurulması bu nedenle zorunludur.

Kanun Yürürlükten Kalkmış Bir Kanuna Atıf Yapıyor

4447 sayılı Kanun 1999’da yürürlüğe girdi ve 51. maddesi o tarihte yürürlükte olan 1475 sayılı İş Kanunu’na atıf yaptı. 1475 sayılı Kanun ise 2003’te büyük ölçüde yürürlükten kaldırıldı. 4857 sayılı İş Kanunu’nun 120. maddesi bunu açıkça söyler:

“25.8.1971 tarihli ve 1475 sayılı İş Kanununun 14 üncü maddesi hariç diğer maddeleri yürürlükten kaldırılmıştır.”

4857 sayılı İş Kanunu, m.120

Yani 4447 m.51’in atıf yaptığı 1475 m.13, m.16 ve m.17 bugün mülgadır; 1475 sayılı Kanun’dan yürürlükte kalan tek madde kıdem tazminatını düzenleyen 14. maddedir. 4447 m.51 ise bu atıflarla birlikte olduğu gibi durmaktadır. Bentlerin bugünkü karşılıkları şöyledir:

4447 m.51 atfı	1475 (mülga)	Bugünkü karşılık	Kapsanan bentler
(a)	m.13	4857 m.17 — bildirim şartı (işverenin bildirimli feshi)	Tamamı
(b)	m.16 — (I), (II), (III)	4857 m.24 — işçinin haklı nedenle derhal fesih hakkı	I Sağlık · II Ahlak ve iyiniyet · III Zorlayıcı sebepler
(c)	m.17 — yalnızca (I) ve (III)	4857 m.25 — işverenin haklı nedenle derhal fesih hakkı	I Sağlık · III Zorlayıcı sebepler (II ahlak ve iyi niyet atfın dışında)

Tablodaki asimetri belirleyicidir. (b) bendinde işçinin haklı fesih sebeplerinin üç bendi birlikte sayılmışken, (c) bendinde işverenin haklı fesih sebeplerinden yalnızca ikisi sayılmıştır. Atlanan bent, 4857 m.25’in bugünkü metninde “Ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan haller ve benzerleri” başlığını taşıyan (II) numaralı benttir.

Atıfların güncellenmemiş olması, uygulamada Kurum kayıtları üzerinden yürüyen bir belirleme yöntemini öne çıkarır: feshin hangi bende girdiği, işverenin bildirdiği işten ayrılış nedeni üzerinden değerlendirilir. Bu da bildirimin doğruluğunu kritik hâle getirir.

Kanun metinleri 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu ve 4857 sayılı İş Kanunu üzerinden karşılaştırılabilir.

Ahlak ve İyi Niyet Kurallarına Aykırılık: Tek Bent, İki Kayıp

Ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık nedeniyle çıkarılan işçinin iki hakkı birden düşer ve iki kaybın dayanağı aynı benttir. Bu bağlantı, iki farklı kanunun aynı hükme atıf yapmasından doğar.

İşsizlik ödeneği tarafında: 4447 m.51/(c), 1475 m.17’nin yalnızca (I) ve (III) numaralı bentlerine atıf yapar. Ahlak ve iyi niyet bendi bu atfın dışında kaldığı için bu sebeple yapılan fesih 51. maddede sayılan hâllerden biri sayılmaz ve ödenek doğmaz.

Kıdem tazminatı tarafında: 1475 m.14’ün birinci fıkrasının 1 numaralı bendi, kıdem tazminatını “İşveren tarafından bu Kanunun 17 nci maddesinin II numaralı bendinde gösterilen sebepler dışında” yapılan fesihlere bağlar. Aynı bent burada da dışlanmıştır; bu sebeple yapılan fesihte kıdem tazminatı doğmaz.

Fesih sebebi	Kıdem tazminatı	İşsizlik ödeneği	Dayanak
İşverenin bildirimli feshi	Doğar	Doğar	1475 m.14/1-1 · 4447 m.51/a
İşçinin haklı nedenle feshi	Doğar	Doğar	1475 m.14/1-2 · 4447 m.51/b
İşverenin sağlık veya zorlayıcı sebeple feshi	Doğar	Doğar	1475 m.14/1-1 · 4447 m.51/c
Ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık	Doğmaz	Doğmaz	1475 m.14/1-1 istisnası · 4447 m.51/c atfı dışında
İstifa	Doğmaz	Doğmaz	Her iki maddede sayılmamış
Evlilik nedeniyle ayrılma (kadın işçi)	Doğar	Doğmaz	1475 m.14/1 kapanış cümlesi · 4447 m.51’de yok

Son satır, tek bir fesihte iki kanunun nasıl ayrışabildiğini gösteriyor. Bu hâlin ayrıntılı değerlendirmesi evlilik sebebiyle işten ayrılan işsizlik maaşı alabilir mi başlığında yapılmıştır.

İstifa Eden İşsizlik Maaşı Alabilir Mi?

Kural olarak alamaz, ancak bu cümle tek başına yanıltıcıdır. Belirleyici olan feshin adı değil, hangi hukuki sebebe dayandığıdır. Sıradan istifa 51. maddede sayılmadığı için ödenek doğurmaz; buna karşılık işçinin haklı nedenle yaptığı fesih (b) bendine girer ve ödenek doğurur.

4857 m.24 işçinin haklı nedenle derhal fesih hakkını üç bent hâlinde düzenler: (I) sağlık sebepleri, (II) ahlak ve iyiniyet kurallarına uymayan hâller ve benzerleri, (III) zorlayıcı sebepler. 4447 m.51/(b) bu üç bendin tamamını kapsadığı için, işçinin bu sebeplerden birine dayanarak yaptığı fesihte ödenek hakkı doğar.

Uygulamada en sık rastlanan haklı fesih sebepleri ücretin ödenmemesi veya eksik ödenmesi, sigorta primlerinin hiç ya da düşük ücret üzerinden bildirilmesi, fazla çalışma ücretinin ödenmemesi ve işverenin ya da bir başka işçinin tacizidir. Bunlar m.24/(II) kapsamında değerlendirilir.

Buradaki fark tamamen usulde ortaya çıkar: aynı ayrılma, dilekçede sebep gösterilmediğinde sıradan istifa, sebep gösterildiğinde haklı nedenle fesih olarak nitelendirilir. Dosyanın nasıl kurulduğu haklı nedenle istifa konusunda ele alınmıştır; kendi isteğiyle ayrılmanın tazminat haklarına etkisi için kendi isteğiyle işten ayrılan kişinin tazminat alma şartları incelenebilir.

Hangi Durumlarda İşsizlik Maaşı Alınmaz?

Ödenek doğurmayan hâller, 51. maddede sayılmamış olmalarından ötürü kapsam dışında kalır. Bunların bir kısmı işçinin kendi iradesiyle ilgilidir, bir kısmı ise hukuki niteliği gereği listeye girmez.

• İstifa: Haklı nedene dayanmayan, işçinin kendi iradesiyle yaptığı fesih maddede sayılmamıştır.
• Tarafların anlaşarak sona erdirmesi: Uygulamada ikale denen yol 51. maddedeki bentlerin hiçbirine girmez.
• Emeklilik veya toptan ödeme amacıyla ayrılma: Maddede sayılmadığı gibi, yaşlılık aylığı alındığının tespiti 52. maddede ödeneğin kesilme sebebi olarak da düzenlenmiştir.
• Evlilik nedeniyle ayrılma: Kıdem tazminatı doğurur, ödenek doğurmaz.
• Ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık nedeniyle çıkarılma: 51/(c) atfının dışında kaldığı için ödenek doğmaz.
• Kapsam dışı statüde çalışma: Memurlar ile kendi adına çalışanlar 46. madde uyarınca işsizlik sigortası kapsamında olmadıkları için ödenek hakkı da doğmaz.

Son maddedeki kapsam sorunu diğerlerinden farklıdır: burada fesih biçimi değil, sigortalılık statüsü engel oluşturur. Bu statüde geçen süreler prim gün sayısı da üretmez.

SGK Çıkış Kodları Hak Doğurmaz

İşten ayrılışlar Sosyal Güvenlik Kurumu’na numaralı kodlarla bildirilir; kod 3 istifayı, kod 4 işverenin haklı sebep bildirmeden yaptığı feshi, kod 5 belirli süreli sözleşmenin sona ermesini, kod 13 kadın işçinin evlenmesini ifade eder. Bu kodlar başvuru sürecinde belirleyici görünür, çünkü Kurum ilk değerlendirmeyi kayıt üzerinden yapar.

Buna karşılık ilişkinin yönü doğru kurulmalıdır. Ödenek hakkının kaynağı 4447 m.51’dir; kod, hâlihazırda gerçekleşmiş bir feshin niteliğini idari kayda geçiren bir bildirimdir. Kod bir hak yaratmaz, bir hakkı da ortadan kaldırmaz.

Bu ayrımın iki pratik sonucu var. Birincisi, internette dolaşan “şu kodlarda ödenek alınır, şu kodlarda alınmaz” biçimindeki listeler birbirini tutmaz ve resmî bir dayanağa oturmaz; doğru değerlendirme kodun karşılık geldiği feshin 51. maddedeki bentlerden birine girip girmediğine bakılarak yapılır. İkincisi, kod listesi zaman içinde değişmiştir — ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık hâlleri 2021’de tek bir kod yerine ayrı ayrı kodlara bölünmüştür; eski kod numaralarına dayanan anlatımlar bu nedenle güncelliğini yitirmiştir.

Kodun gerçeğe uymadığı hâllerde yapılacak şey düzeltme talebidir. Talebin reddi veya ödeneğin eksik hesaplanmasında izlenecek idari ve yargısal yol işsizlik maaşının eksik yatması ve itiraz süreci başlığında ele alınmıştır.

Gemi Adamları ve Gazeteciler İçin Ayrı Atıflar

Hangi durumlarda işsizlik maaşı alınır sorusu, İş Kanunu dışındaki iş ilişkilerinde farklı hükümler üzerinden yanıtlanır. 51. maddenin bentleri yalnızca İş Kanunu’na değil, iki özel kanuna da paralel atıflar içerir: 854 sayılı Deniz İş Kanunu ve 5953 sayılı Basın Mesleğinde Çalışanlarla Çalıştıranlar Arasındaki Münasebetlerin Tanzimi Hakkında Kanun.

Yapı her bentte aynı mantıkla kurulmuştur. (a) bendinde bildirim önellerine uygun işveren feshi için Deniz İş Kanunu’nun 16. maddesi ile Basın İş Kanunu’nun 6. maddesinin dördüncü fıkrası; (b) bendinde sigortalının feshi için Deniz İş Kanunu m.14’ün (II) ve (III) numaralı bentleri ile Basın İş Kanunu’nun 7. maddesi ve 11. maddesinin birinci fıkrası; (c) bendinde işverenin feshi için Deniz İş Kanunu m.14’ün (III) numaralı bendi ile Basın İş Kanunu’nun 12. maddesinin birinci fıkrası anılır.

Denizcilik bakımından iki özel hâl daha vardır. (d) bendi, Deniz İş Kanunu’nun 7. maddesinin (II) numaralı bendinde belirtildiği üzere hizmet akdinin belirli bir sefer için yapılmış olması nedeniyle sefer sonunda işsiz kalmayı ödenek doğuran hâller arasına almıştır. (e) bendi ise Deniz İş Kanunu m.14’ün (IV) numaralı bendindeki sebeplerle işsiz kalmayı kapsar.

(g) bendi kalan boşluğu doldurur: sayılan iş kanunlarının kapsamına girmeyen sigortalılarda hizmet akdinin, toplu iş sözleşmeleri veya toplu iş sözleşmesi bulunmayan hâllerde Borçlar Kanunu hükümleri doğrultusunda (a)-(e) bentlerine paralel biçimde sona ermiş olması aranır. Bu bent, hangi kanuna tabi olunduğundan bağımsız olarak feshin niteliğine bakılmasını sağlar.

Grev, Lokavt ve Askıya Alınma

51. maddenin ikinci fıkrası, bentlerden bağımsız işleyen bir engel getirir: “işsizlik ödeneğine hak kazanabilmek için hizmet akdinin başvuru sırasında grev, lokavt veya kanundan doğan ödevler nedeniyle askıya alınmamış olması gerekmektedir.”

Hükmün iki özelliği var. Birincisi, engel başvuru anına ilişkindir; geçmişte grev nedeniyle askıya alınmış ve sonra normale dönmüş bir ilişki bu hükme takılmaz. İkincisi, sayılan üç sebep sınırlıdır: grev, lokavt ve kanundan doğan ödevler. Diğer askı hâlleri bu fıkranın kapsamında değildir.

Fesih Şekli Tek Başına Yeterli Değil

51. maddedeki bir hâlin gerçekleşmesi ödenek hakkının doğması için gerekli, ancak yeterli değildir. Maddenin giriş fıkrası zaten prim koşullarına ve süresi içinde başvuruya gönderme yapar. Üç ayak birlikte aranır:

1. Fesih şekli: 51. maddede sayılan hâllerden biri.
2. Prim ve süre: Son 120 gün hizmet akdine tabi olmak ve son üç yıl içinde en az 600 gün işsizlik sigortası primi ödemiş olmak (m.50). Bu ölçülerin nasıl hesaplandığı işsizlik maaşı için kaç gün çalışmak gerektiği başlığında incelenmiştir.
3. Başvuru: Fesih tarihini izleyen günden itibaren 30 gün içinde Kuruma başvurmak (m.48). Gecikme hakkı düşürmez, süreden düşülür.

Prim gün sayısı ödenek süresini de belirler: 600 gün 180, 900 gün 240, 1080 gün 300 gün ödenek verir. Ödenek tutarı ise son dört aylık prime esas kazancın günlük ortalamasının yüzde kırkıdır ve asgari ücretin brüt tutarının yüzde seksenini geçemez. Tutar ve ödeme esaslarının tamamı işsizlik maaşının ne olduğu ve ne kadar ödendiği başlığında yer alıyor.

Daha önce ödenek almış olanlarda süre hesabı ayrı bir mantıkla işler; kalan hak ile yeni hak arasındaki ayrım 2. kez işsizlik maaşı alma şartları başlığında ele alınmıştır.

Feshin Niteliği Tartışmalıysa

Hangi durumlarda işsizlik maaşı alınır sorusu, pratikte çoğu zaman “benim ayrılmam hangi bende giriyor” sorusuna dönüşür. Bu noktada belirleyici olan üç belgedir: fesih bildirimi ya da istifa dilekçesi, işverenin Kurum’a verdiği işten ayrılma bildirgesi ve sigorta hizmet dökümü. Üçü arasındaki uyumsuzluk, başvurunun reddedilmesinin en yaygın sebebidir.

Feshin geçersizliği ileri sürülecekse ayrı bir yol daha açıktır. Kanunun 50. maddesi, işe iade davası nedeniyle yatırılan primlerin son gününün esas alınarak hak sahipliğinin belirleneceğini ve işsiz geçen dönem için ödeme yapılacağını düzenler; şartlar için işe iade davasının şartları incelenmelidir. İşçilik alacakları ve sosyal güvenlik uyuşmazlıklarında yürüttüğümüz iş hukuku çalışmalarımıza göz atabilirsiniz.

Aynı fesihten doğan kıdem ve ihbar tazminatı talepleri de birlikte değerlendirilmelidir. Hak kazanma ölçütleri için kıdem tazminatına kimlerin hak kazandığı, hesap için kıdem tazminatı hesaplama sayfası kullanılabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

İşsizlik Maaşından Yararlanma Şartları Nelerdir?

Hizmet akdinin 4447 sayılı Kanun’un 51. maddesinde sayılan hâllerden biriyle sona ermesi gerekir: işverenin bildirimli feshi, işçinin haklı nedenle feshi, işverenin sağlık veya zorlayıcı sebeple feshi, belirli sürenin bitmesi, işyerinin kapanması veya el değiştirmesi ile özelleştirme kaynaklı işsizlik. Ayrıca prim ölçüleri ve 30 günlük başvuru süresi aranır.

İstifa edip işsizlik maaşı almak mümkün mü?

Sıradan istifada mümkün değildir, çünkü bu hâl 51. maddede sayılmamıştır. Ancak işçinin haklı nedenle yaptığı fesih (b) bendine girdiği için ödenek hakkı doğurur. Belirleyici olan ayrılmanın adı değil, dayandığı hukuki sebeptir.

İkale sözleşmesiyle ayrılan ödenek alabilir mi?

Tarafların anlaşarak iş sözleşmesini sona erdirmesi 51. maddedeki bentlerin hiçbirine girmez; bu nedenle ödenek hakkı doğmaz. Ayrılma gerçekte işveren tarafından yapılmışsa niteliğin buna göre belirlenmesi gerekir.

Ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılıktan çıkarılan ödenek alır mı?

Almaz. 4447 m.51/(c), 1475 m.17’nin yalnızca (I) ve (III) numaralı bentlerine atıf yapar; ahlak ve iyi niyet bendi bu atfın dışındadır. Aynı bent 1475 m.14/1’de kıdem tazminatının da dışlandığı bent olduğu için iki hak birden düşer.

Belirli süreli sözleşmem bitti, ödenek alabilir miyim?

Alabilirsiniz. 51. maddenin (d) bendi, belirli süreli hizmet akdinin süresinin bitmesi nedeniyle işsiz kalmayı ödenek doğuran hâller arasında saymıştır. Prim ölçülerinin de sağlanması gerekir.

İşyeri kapandı, ödenek hakkı doğar mı?

Doğar. (e) bendi işyerinin el değiştirmesi, başkasına geçmesi, kapanması veya kapatılması ile işin ya da işyerinin niteliğinin değişmesi nedeniyle işten çıkarılmayı kapsar.

Emekli olan işsizlik maaşı alabilir mi?

Emeklilik veya toptan ödeme amacıyla ayrılma 51. maddede sayılmamıştır. Ayrıca 52. madde, herhangi bir sosyal güvenlik kuruluşundan yaşlılık aylığı aldığı tespit edilen sigortalı işsizin ödeneğinin kesileceğini düzenler.

Memur işsizlik maaşı alabilir mi?

Alamaz. 4447 m.46’nın üçüncü fıkrası 5510 m.4/1-(c) kapsamındaki kamu görevlileri ile 657 sayılı Kanun ve teşkilat kanunları uyarınca sözleşmeli ya da geçici personel statüsünde çalıştırılanları kapsam dışında bırakmıştır. Bu statülerde işsizlik sigortası primi ödenmez.

Kendi adına çalışanlar ödenek alabilir mi?

Alamazlar. 5510 m.4/1-(b) kapsamındaki, kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlar 4447 m.46 uyarınca işsizlik sigortası kapsamında değildir. Kapsam, hizmet akdine dayalı çalışma esasına kurulmuştur.

SGK çıkış kodu ödenek hakkını belirler mi?

Kod bir hak doğurmaz. Hakkın kaynağı 4447 m.51’dir; kod gerçekleşmiş bir feshin niteliğini idari kayda geçirir. Değerlendirme, kodun karşılık geldiği feshin maddedeki bentlerden birine girip girmediğine bakılarak yapılır.

Çıkış kodu yanlış bildirilmişse ne yapılır?

Düzeltme talep edilir. Kodun gerçeğe uymaması hakkı ortadan kaldırmaz, ancak başvuruyu güçleştirir. Talebin reddi hâlinde 4447 m.54’teki itiraz yolu ve ardından yargı yolu işletilebilir.

Grev sırasında başvuru yapılabilir mi?

51. maddenin ikinci fıkrası, ödeneğe hak kazanabilmek için hizmet akdinin başvuru sırasında grev, lokavt veya kanundan doğan ödevler nedeniyle askıya alınmamış olmasını arar. Bu engel başvuru anına ilişkindir.

4447 m.51 neden mülga bir kanuna atıf yapıyor?

4447 sayılı Kanun 1999’da yürürlüğe girdiğinde 1475 sayılı İş Kanunu yürürlükteydi. 1475 sayılı Kanun 2003’te 4857 m.120 ile — 14. maddesi hariç — yürürlükten kaldırıldı, ancak 4447 m.51’deki atıflar güncellenmedi. Bentlerin bugünkü karşılıkları 4857 m.17, m.24 ve m.25’tir.

Fesih şekli uygunsa ödenek kesin bağlanır mı?

Hayır. 51. maddedeki hâllerden biri gerekli ama yeterli değildir. Ayrıca son 120 gün hizmet akdine tabi olmak, son üç yıl içinde en az 600 gün prim ödemiş olmak ve fesih tarihini izleyen günden itibaren 30 gün içinde Kuruma başvurmak gerekir.

Bu metin 4447, 4857 ve 1475 sayılı Kanunların yürürlükteki hükümlerine dayanan genel bilgilendirmedir; bir ayrılmanın hangi bende girdiği fesih belgelerine ve Kurum kayıtlarına göre değerlendirilir. Mevzuat ile Kurum uygulaması değişebildiğinden, başvuru veya dava öncesinde dosyanın bir avukatla incelenmesi yerinde olur. Hazırlayan: Av. Handan Sayan Özgül.