Fazla mesai ücreti hesaplama

Fazla mesai ücreti hesaplama, işçinin haftalık 45 saati aşan çalışmalarının karşılığını rakama dökme işlemidir ve iki adımdan oluşur: önce bir saatlik brüt ücret bulunur, sonra bu tutar fazla çalışılan saat sayısıyla ve kanunun öngördüğü zam oranıyla çarpılır. Kanuni tanımıyla fazla çalışma ücreti olarak anılan bu alacak, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 41 inci maddesinde ve İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği’nde düzenlenmiştir.

Hesabın doğru kurulması, işçinin talebini öngörebilmesi kadar işverenin de yükümlülüğünü doğru belirlemesi bakımından önemlidir. Uygulamada en sık yapılan hata, aylık 225 saatlik bordro ölçüsünün fazla çalışma eşiği sanılmasıdır; oysa fazla çalışmanın var olup olmadığı haftalık 45 saate göre belirlenir, 225 saat yalnızca aylık ücreti saatlik ücrete çevirmeye yarar. Bu yazıda hesabın her adımı, kanun ve yönetmelik hükümleriyle birlikte ele alınmıştır.

Fazla Mesai (Fazla Çalışma) Ücreti Nedir?

Fazla mesai ücreti, işçinin haftalık 45 saati aşan her bir saatlik çalışması için normal saat ücretinin yüzde elli artırılarak ödenmesi gereken tutardır. İş Kanunu’nun 41 inci maddesi fazla çalışmayı “Kanunda yazılı koşullar çerçevesinde, haftalık kırkbeş saati aşan çalışmalar” olarak tanımlar; aynı maddenin ikinci fıkrası da “Her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesi suretiyle ödenir.” hükmünü taşır.(1) Gündelik ifadeyle bu, fazla çalışılan her saatin normal saat ücretinin bir buçuk katı olarak ödenmesi demektir.

Haftalık 45 saat tek ölçüt değildir. Yerleşmiş içtihatlarda günlük 11 saati aşan çalışmalar ve gece döneminde 7,5 saati aşan çalışmalar da, haftalık toplam 45 saati aşmasa dahi fazla çalışma sayılmaktadır. Bunun sebebi, İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği’nin 4 üncü maddesinin “Günlük çalışma süresi her ne şekilde olursa olsun 11 saati aşamaz.” hükmü ile İş Kanunu’nun 69 uncu maddesindeki gece çalışması sınırıdır.(8)(5)

Hesabın brüt ücret üzerinden yapılması zorunludur. Fazla çalışma ücreti, işçinin eline geçen net tutardan değil, kesintiler yapılmadan önceki brüt ücretten hareketle bulunur; hesaplanan tutar daha sonra işçinin aylık brüt ücretine eklenerek vergi ve prim kesintilerine tabi tutulur. Net ücret üzerinden yapılan hesap, işçinin alacağını olduğundan düşük gösterir. Bu ayrımın ayrıntısı ve çıplak ücret–giydirilmiş ücret farkı için fazla mesai net ücretten mi hesaplanır başlıklı yazımıza bakılabilir.

Fazla Mesai Ücreti Normal Ücretin Kaç Katı? “1’e 1,5”, “1’e 2” ve “Yüzde 100 Mesai” Ne Demek?

Fazla mesai ücreti normal ücretin 1,5 katıdır; halk arasında kullanılan “1’e 1,5” ifadesi de bunu anlatır. Çalışma hayatında sıkça duyulan “yüzde 100 mesai”, “1’e 2”, “1’e 3” gibi ifadelerin ise kanunda doğrudan bir karşılığı yoktur. Bu oranlar ya toplu iş sözleşmesinden ya da işçi lehine yapılmış bireysel sözleşme hükmünden doğar; kanunun öngördüğü asgari oranların üzerine çıkılması mümkündür, altına inilmesi mümkün değildir.

Halk arasındaki ifade	Hukuki karşılığı	Ödenecek tutar	Dayanak
“1’e 1,5” / “yüzde 50 mesai”	Fazla çalışma	Saat ücreti × 1,5	İş K. m.41/2
“1’e 1,25” / “yüzde 25 mesai”	Fazla sürelerle çalışma	Saat ücreti × 1,25	İş K. m.41/3
“1’e 2” / “yüzde 100 mesai”	Kanunda genel karşılığı yok; yer altı maden işlerinde zorunlu ve olağanüstü hallerde asgari oran	Saat ücreti × 2 (en az)	İş K. m.41/10
Ulusal bayram ve genel tatilde çalışma	Tatil ücretine ek olarak bir günlük ücret daha	O günün ücreti + bir günlük ücret	İş K. m.47
“1’e 3” / “yüzde 200 mesai”	Kanunda karşılığı yok; yalnızca sözleşme veya toplu iş sözleşmesiyle	Sözleşmedeki oran	İş K. m.45

Toplu iş sözleşmesi veya iş sözleşmesiyle işçi aleyhine düzenleme yapılamaz. İş Kanunu’nun 45 inci maddesi, sözleşmelere hafta tatili ile ulusal bayram ve genel tatillerde işçilere tanınan haklara aykırı hüküm konulamayacağını, daha elverişli hak sağlayan sözleşme ve gelenekten doğan kazanılmış hakların ise saklı olduğunu açıkça belirtir.

Fazla Sürelerle Çalışma Ücreti Nedir?

Fazla sürelerle çalışma, haftalık çalışma süresinin sözleşmeyle 45 saatin altında belirlendiği durumlarda, bu sözleşmesel süreyi aşan ve 45 saate kadar yapılan çalışmadır. Her bir saati için normal saat ücretinin yüzde yirmi beş artırılmasıyla ödeme yapılır. İş Kanunu’nun 41 inci maddesinin üçüncü fıkrası ile Fazla Çalışma Yönetmeliği’nin 3 ve 4 üncü maddeleri bu tanımı ve oranı birlikte kurar.(3)

Ayrım şu örnekle netleşir: haftalık çalışma süresi sözleşmeyle 40 saat olarak belirlenmiş bir işçi o hafta 47 saat çalışmışsa, 40 ile 45 arasındaki 5 saat fazla sürelerle çalışma (yüzde 25 zamlı), 45 saati aşan 2 saat ise fazla çalışmadır (yüzde 50 zamlı). İki kalem ayrı ayrı hesaplanır; hepsine yüzde 50 uygulamak işvereni, hepsine yüzde 25 uygulamak işçiyi zarara uğratır.

Fazla sürelerle çalışmanın karşılığı serbest zaman olarak da kullanılabilir. Bu durumda oran farklıdır: fazla çalışılan her saat için bir saat otuz dakika, fazla sürelerle çalışılan her saat için bir saat on beş dakika serbest zaman doğar.

Kısmi Süreli (Part-Time) Çalışanda Fazla Mesai Hesabı Nasıl Yapılır?

Kısmi süreli iş sözleşmesiyle çalışan işçiye fazla çalışma da fazla sürelerle çalışma da yaptırılamaz. Fazla Çalışma Yönetmeliği’nin 8 inci maddesi kısmi süreli çalışanları fazla çalışma yaptırılmayacak işçiler arasında sayar; aynı maddenin son fıkrası “Kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalışan işçilere fazla sürelerle çalışma da yaptırılamaz.” hükmünü ayrıca getirir.(3)

Kısmi süreli çalışmanın ölçüsü Çalışma Süreleri Yönetmeliği’nin 6 ncı maddesinde tanımlanmıştır: işyerinde tam süreli iş sözleşmesiyle yapılan emsal çalışmanın üçte ikisi oranına kadar yapılan çalışma kısmi sürelidir.(8) Haftalık 45 saatlik tam süreli çalışma esas alındığında bu sınır haftalık 30 saate karşılık gelir. Yasağa rağmen fazla çalıştırılan kısmi süreli işçi ücretinden yoksun kalmaz; yasağın ihlali işverenin idari sorumluluğunu doğurur, işçinin çalıştığı saatlerin karşılığı yine ödenir.

 Fazla Mesai Durumlarında Avukat İhtiyacım Olabilir Mi?

Fazla mesai alacağının tahsili, çoğu zaman dava yoluyla gerçekleşir ve dava öncesinde tamamlanması gereken usul adımları vardır. Uygulamada karşılaşılan tablo şudur: fazla çalışma ücret bordrolarına hiç yansıtılmamakta ya da gerçek çalışma saatinin altında tahakkuk gösterilmektedir. Bordroda tahakkuk görünmesi tek başına ödemenin yapıldığı anlamına gelmez; bordronun imzalı olup olmadığı, ihtirazi kayıt bulunup bulunmadığı ve ödemenin banka kanalıyla yapılıp yapılmadığı ispat rejimini doğrudan değiştirir.

Sürecin iki teknik özelliği hak kaybına açıktır. Birincisi, ücret alacaklarında zamanaşımı süresi beş yıldır; İş Kanunu’nun 32 nci maddesinin son fıkrası bunu açıkça hükme bağlar.(9) İkincisi, iş mahkemesinde dava açılabilmesi için önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır. Dava dilekçesinin niteliği, talep edilen alacağın belirlenebilir olup olmadığı ve talep artırımının usulüne uygun yapılması, alacağın bir kısmının zamanaşımına uğramasını engelleyen unsurlardır. Bu konudaki usul kurallarının 2026 yılında değiştiğine ilişkin ayrıntılar için belirsiz alacak davası ile kısmi dava farkı yazımız incelenebilir.

Hesaplama aşamasında yapılan hatalar da sonucu etkiler. Talep edilen tutarın gerçek çalışma düzeniyle uyumsuz olması, bilirkişi incelemesinde talebin önemli ölçüde altında bir sonuca ulaşılmasına yol açabilir. Bu nedenle bordro, puantaj kaydı, giriş-çıkış kaydı ve banka hesap dökümü gibi belgelerin dava öncesinde toplanması önerilir. Dosyanızın kendi koşulları altında değerlendirilmesini isterseniz Ankara işçi avukatı çalışma alanımıza göz atabilirsiniz.

Saatlik Ücret Nasıl Hesaplanır? (Saat Ücreti Hesaplama)

Saatlik brüt ücret, aylık brüt ücretin 225’e bölünmesiyle bulunur. Fazla mesai hesabının tamamı bu tek rakamın üzerine kurulur; saat ücreti yanlış bulunursa sonraki bütün adımlar hatalı çıkar.

Aranan tutar	Formül
Günlük brüt ücret (yevmiye)	Aylık brüt ücret ÷ 30
Saatlik brüt ücret	Aylık brüt ücret ÷ 225 (veya günlük ücret ÷ 7,5)
Bir saat fazla çalışma ücreti	Saatlik brüt ücret × 1,5
Bir saat fazla sürelerle çalışma ücreti	Saatlik brüt ücret × 1,25
Toplam fazla mesai ücreti	Saatlik brüt ücret × 1,5 × fazla çalışılan saat

Aylık brüt ücreti 22.500 TL olan bir işçide saatlik brüt ücret 22.500 ÷ 225 = 100 TL, bir saatlik fazla mesai ücreti 100 × 1,5 = 150 TL olur. Aynı işçinin günlük brüt ücreti ise 22.500 ÷ 30 = 750 TL’dir ve 750 ÷ 7,5 = 100 TL ile aynı saat ücretine ulaşılır. İki yol da aynı sonucu vermelidir; vermiyorsa bölenlerden biri yanlış alınmıştır.

Sabit aylık ücretle değil saat ücretiyle çalışan işçilerde bu adım atlanır, sözleşmede kararlaştırılan saat ücreti doğrudan esas alınır. Ücretin bir kısmının prim, ikramiye veya sosyal yardım şeklinde ödendiği hâllerde ise hangi kalemlerin hesaba katılacağı ayrı bir sorundur ve alacak türüne göre değişir.

225 Saat Nedir, Nereden Gelir? (225 Saat Mesai Hesaplama)

Aylık 225 saat, bordro tekniğinde her ayın 30 gün, günlük çalışmanın 7,5 saat kabul edilmesiyle bulunan (30 × 7,5) ücret karşılığı süredir. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E. 2017/10697, K. 2019/10000 sayılı ve 06.05.2019 tarihli kararında bu ölçüyü şöyle açıklamıştır:

“…bordrolama tekniği bakımından her ay 30 gün kabul edilmekte ve çalışılmadan ücrete hak kazanılan hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil günleri ve ücretli izin günleri de gözetildiğinde günlük 7,5 saatlik çalışma üzerinden, aylık (30 gün) 225 saat karşılığı ücret tahakkuku yapılmakta olup, bu uygulama mevzuata uygundur. Yani dosyadaki aylık ücret bordrolarında 225 saatin aylık maktu ücret içerisinde, bu süreyi aşan miktarın ise fazla mesai olarak gösterilmesinde bir usulsüzlük yoktur.” (10)

Bu rakam, işçinin ayda 225 saat çalışması gerektiği anlamına gelmez. 225 saatin içinde çalışılmadan ücrete hak kazanılan hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil ile ücretli izin günleri de vardır. Nitekim aynı kararda, “aylık yasal çalışma süresi 180 saattir, 225 ile 180 arasındaki 45 saatlik fark ödenmemiş fazla mesaidir” biçimindeki bilirkişi kabulü yerinde görülmemiş ve hüküm bozulmuştur.

Buradan çıkan sonuç hesap bakımından belirleyicidir: 225 saat bir fazla çalışma eşiği değil, saat ücretini bulmaya yarayan bölendir. Fazla çalışmanın doğup doğmadığı haftalık 45 saatlik ölçüte göre belirlenir. Ayda 200 saat çalışan bir işçinin bazı haftalarda 45 saati aşması hâlinde fazla mesai alacağı doğar; “225 saati aşmadı” gerekçesiyle talebin reddedilmesi hatalıdır.

Saat Ücreti Brütten Mi Netten Mi Hesaplanır?

Saat ücreti brüt ücret üzerinden hesaplanır. Net ücretten hareketle bulunan saat ücreti, sigorta primi ve vergi kesintileri düşülmüş bir tutarı esas aldığı için işçinin alacağını olduğundan düşük gösterir.

Uygulamada sık rastlanan bir yanlış, “net ücrete kesintiler eklenerek brüt bulunur” biçimindeki basitleştirmedir. Brütten nete geçişte sigorta primi işçi payı, işsizlik sigortası primi işçi payı, gelir vergisi ve damga vergisi düşülür; gelir vergisi dilimli ve kümülatif olduğu için yılın ilerleyen aylarında aynı brüt ücret farklı net tutarlara karşılık gelir. Bu nedenle nete kesinti eklemek her zaman doğru brüt rakamı vermez ve hesaplamaya bordrodaki brüt tutardan başlanması gerekir.

Fazla mesai ücreti de kendi başına bir gelir kalemidir; hesaplanan brüt tutar işçinin aylık brüt ücretine eklendikten sonra kesintilere tabi tutulur. Yani işçinin eline geçen fazla mesai tutarı, hesaplanan brüt tutardan daha düşük olacaktır. Bu konudaki ayrıntı ve örnekler için fazla mesai net ücretten mi hesaplanır yazımız incelenebilir.

Günlük Ücret (Yevmiye) Nasıl Hesaplanır?

Günlük brüt ücret, aylık brüt ücretin 30’a bölünmesiyle bulunur. Bordro tekniğinde ay her hâlükârda 30 gün kabul edildiğinden, 28 veya 31 gün çeken aylarda da bölen değişmez.

Günlük ücret üç yerde doğrudan kullanılır: ulusal bayram ve genel tatil ücreti hesabında (İş K. m.47 gereği çalışılan her gün için bir günlük ücret), hafta tatili ücreti hesabında ve kıdem tazminatı gibi gün esaslı alacaklarda. Saat ücretine geçmek için günlük ücret 7,5’e bölünür.

Fazla Mesai Ücretinin Hesaplanma Yöntemleri

Fazla mesai hesabı, işçinin fiilen çalıştığı sürenin tespitiyle başlar ve haftalık 45 saatle karşılaştırılmasıyla sürer. İş Kanunu’nun 63 üncü maddesi haftalık çalışma süresini en çok 45 saat olarak belirler ve “Aksi kararlaştırılmamışsa bu süre, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine eşit ölçüde bölünerek uygulanır.” hükmünü taşır.(11) Buna göre haftada 5 gün çalışılan bir işyerinde günlük süre 9 saat, 6 gün çalışılan bir işyerinde 7,5 saattir. Günlük çalışma süresi hangi düzende olursa olsun 11 saati aşamaz.

Aylık brüt ücretten saatlik brüt ücrete geçilirken bölen 225’tir. Bu bölen ile haftalık 45 saatlik eşiği birbirine karıştırmamak gerekir: 225 saat ücretin karşılığını gösteren bordro ölçüsü, 45 saat ise fazla çalışmanın varlığını belirleyen yasal eşiktir. Saatlik brüt ücret bulunduktan sonra fazla çalışılan saat sayısıyla ve 1,5 katsayısıyla çarpılarak fazla mesai ücreti elde edilir.

Fazla çalışmanın tespitinde ölçü haftalıktır, ödeme ise aylıktır. Bir ay içindeki fazla çalışma saatleri hafta hafta belirlenir, sonra toplanarak o ayın ücretiyle birlikte ödenir. Haftalık hesabı atlayıp doğrudan aylık toplam saat üzerinden gidilmesi, bazı haftalarda doğan fazla mesainin görünmez kalmasına yol açar.

Fazla Mesai Ücreti Hesaplanırken Hangi Faktörler Dikkate Alınır?

Hesabı etkileyen unsurlar, işçinin ücretinden çalışma düzenine kadar uzanır. Aşağıdaki tablo, her bir unsurun hesaba nasıl yansıdığını göstermektedir.

Unsur	Hesaba etkisi	Dayanak
Ücretin brüt tutarı	Saat ücretinin tabanını oluşturur; net üzerinden hesap alacağı düşürür	İş K. m.41/2
Haftalık çalışma düzeni	45 saati aşan kısım fazla çalışma, sözleşmesel süreyi aşıp 45’e kadar olan kısım fazla sürelerle çalışmadır	İş K. m.41/1, m.41/3
Ara dinlenmesi	Çalışma süresinden düşülür, fazla mesai saatini azaltır	İş K. m.68
Günlük çalışmanın 11 saati aşması	Haftalık 45 saat aşılmasa dahi fazla çalışma sayılır	Çalışma Süreleri Yön. m.4
Gece çalışmasının 7,5 saati aşması	Haftalık 45 saat aşılmasa dahi fazla çalışma sayılır	İş K. m.69/3
Denkleştirme uygulaması	Ortalama haftalık süre aşılmadıkça fazla çalışma doğmaz	İş K. m.63/2
Telafi çalışması	Fazla çalışma sayılmaz, hesaba girmez	İş K. m.64
İspatın belgeyle mi tanıkla mı yapıldığı	Tanık beyanına dayalı ispatta hesaplanan tutardan takdiri indirim yapılır	Yerleşik yargı uygulaması
Bordroda tahakkuk bulunması	Ödendiği anlaşılan tutar indirimden sonra mahsup edilir	Yerleşik yargı uygulaması

Buna karşılık işçinin unvanı ve kıdemi hesabın matematiğini değiştirmez; yalnızca saat ücretini belirleyen brüt ücreti etkiler.

Ara Dinlenmesi Fazla Mesai Hesabına Dahil Midir?

Ara dinlenmesi çalışma süresinden sayılmaz ve fazla mesai hesabından düşülür. İş Kanunu’nun 68 inci maddesi ara dinlenmesinin asgari sürelerini belirler ve son fıkrasında “Ara dinlenmeleri çalışma süresinden sayılmaz.” hükmünü getirir.(12) Çalışma Süreleri Yönetmeliği’nin 3 üncü maddesi de aynı kuralı tekrarlar.

Günlük çalışma süresi	Verilecek asgari ara dinlenmesi
4 saat veya daha kısa	15 dakika
4 saatten fazla, 7,5 saate kadar (7,5 dâhil)	30 dakika
7,5 saatten fazla	1 saat

Bu süreler asgari olup aralıksız verilir; iklim, mevsim, yöredeki gelenekler ve işin niteliği göz önünde tutularak sözleşmelerle aralı kullandırılabilir. Uzun günlük çalışmalarda yargı uygulamasında daha uzun ara dinlenmesi kabul edildiği görülmektedir. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin yukarıda anılan 2019 tarihli kararında, haftada 6 gün 07:00–19:00 saatleri arasında çalışan işçi için 1,5 saat ara dinlenmesi kabul edilmiş ve haftalık fazla çalışma bu düşüm sonrasında 18 saat olarak belirlenmiştir.(10)

Hesap şöyle kurulur: işyerinde geçen 12 saatten 1,5 saat ara dinlenmesi düşülür, kalan 10,5 saat fiilî çalışmadır; 10,5 × 6 gün = 63 saat haftalık çalışmadan 45 saat çıkarıldığında haftada 18 saat fazla çalışma bulunur. Ara dinlenmesi düşülmeden yapılan hesap, işçinin talebini gerçekte hak ettiğinin üzerine çıkarır ve bilirkişi incelemesinde düzeltilir.

Fazla Mesai Saatleri Nasıl Yuvarlanır?

Fazla çalışma sürelerinin hesabında yarım saatten az olan süreler yarım saat, yarım saati aşan süreler ise bir saat sayılır. Bu kural, Fazla Çalışma Yönetmeliği’nin 5 inci maddesinin ikinci fıkrasında yer alır ve dakika bazında hesap yapılmasının önüne geçer.(3)

Uygulaması şöyledir: 20 dakikalık fazla çalışma yarım saat, 40 dakikalık fazla çalışma bir saat olarak ücretlendirilir. Yuvarlama işçi lehine kurulmuş bir kural olduğundan, işverenin dakikaları toplayıp aşağı yuvarlaması ya da “yarım saatin altındaki süreler dikkate alınmaz” biçiminde bir uygulama benimsemesi yönetmeliğe aykırıdır.

Aylık ve Haftalık Çalışma Saati Nasıl Hesaplanır?

Haftalık yasal çalışma süresi en çok 45 saattir ve aksi kararlaştırılmamışsa çalışılan günlere eşit bölünür. Aylık yasal çalışma süresi için kanunda sabit bir rakam yoktur; süre, ayın hafta sayısına ve işyerindeki çalışma düzenine göre değişir.

Haftalık çalışılan gün	Günlük çalışma süresi	Haftalık toplam
5 gün	9 saat	45 saat
6 gün	7,5 saat	45 saat
5,5 gün (cumartesi yarım)	Yönetmelik m.4/2’ye göre hesaplanır	45 saat

Aylık toplam çalışma süresi, haftalık 45 saatin ay içindeki hafta sayısıyla çarpılmasıyla yaklaşık olarak bulunur. Bu rakamın 225 saatle karıştırılmaması gerekir: 225 saat ücretin karşılığını gösteren bordro ölçüsüdür ve içinde çalışılmayan tatil günleri de vardır.

Fazla Mesai Ücreti Hesaplama Formülü Nedir?

Bir Saatlik Brüt Ücret × Toplam Fazla Mesai Saati × 1,5

Formülün her bir bileşeni ayrı bir işlemle bulunur:

• Bir saatlik brüt ücret: Aylık brüt ücret ÷ 225. Saat ücretiyle çalışanlarda sözleşmedeki saat ücreti doğrudan alınır.
• Toplam fazla mesai saati: Her hafta için, ara dinlenmesi düşülmüş fiilî çalışma süresinden 45 saat çıkarılır; çıkan saatler ay boyunca toplanır ve yönetmeliğe göre yuvarlanır.
• 1,5 katsayısı: Fazla çalışmada uygulanır. Fazla sürelerle çalışmada bu katsayı 1,25’tir; ulusal bayram ve genel tatil çalışmasında ise ayrı bir hesap yapılır.

Fazla sürelerle çalışma için formül şu hâle gelir: Bir Saatlik Brüt Ücret × Toplam Fazla Süreli Çalışma Saati × 1,25. Aynı hafta içinde her iki tür çalışma bir arada bulunabilir ve ayrı ayrı hesaplanır. Pratik bir ön hesap için fazla mesai hesaplama aracımızdan yararlanabilirsiniz; aracın verdiği sonuç bilgilendirme amaçlıdır, dava dosyasındaki bilirkişi hesabının yerine geçmez.

Fazla Mesai Ücreti Hesaplama Sürecinde İzlenecek Adımlar Nelerdir?

Hesap, aşağıdaki sekiz adımın sırasıyla uygulanmasıyla tamamlanır. Adımların sırası önemlidir; özellikle indirim ve mahsup işlemlerinin yeri değiştirilirse sonuç değişir.

1. Belgeleri toplayın. Ücret bordroları, ücret hesap pusulaları, puantaj kayıtları, işyeri giriş-çıkış kayıtları, banka hesap dökümü ve varsa fazla çalışma onay formu. İşveren, fazla çalışma saatlerini gösteren belgeyi düzenlemek ve imzalı bir nüshasını işçinin özlük dosyasında saklamak zorundadır.
2. Fiilî çalışma süresini belirleyin. İşyerinde geçirilen süreden ara dinlenmesini düşün. Yolda geçen süreler ve iş görmeye hazır beklenen süreler çalışma süresine dâhildir.
3. Haftalık toplamı çıkarın. Günlük fiilî çalışma sürelerini hafta bazında toplayın; ay bazında toplamayın.
4. 45 saatle karşılaştırın. Haftalık toplamdan 45 saati çıkarın. Sözleşmeyle haftalık süre 45 saatin altında belirlenmişse, sözleşmesel süre ile 45 saat arası fazla sürelerle çalışma, 45 saati aşan kısım fazla çalışmadır.
5. Günlük ve gece sınırlarını ayrıca kontrol edin. Haftalık 45 saat aşılmasa dahi günlük 11 saati veya gece döneminde 7,5 saati aşan çalışmalar fazla çalışma sayılır.
6. Yuvarlayın. Yarım saatten az süreler yarım saat, yarım saati aşan süreler bir saat sayılır.
7. Saat ücretiyle çarpın. Aylık brüt ücret ÷ 225 ile bulunan saatlik brüt ücreti, fazla çalışma saatiyle ve 1,5 (fazla sürelerle çalışmada 1,25) katsayısıyla çarpın.
8. İndirim ve mahsubu uygulayın. Çalışma tanık beyanıyla ispatlanmışsa hesaplanan tutardan takdiri indirim yapılır; bordroda tahakkuk ettirilerek ödendiği anlaşılan tutarlar ise indirimden sonra mahsup edilir.

Fazla Mesai Ücreti Örnek Hesaplamalar

Aşağıdaki örneklerde kullanılan ücret rakamları varsayımdır; amaç işlem sırasını göstermektir.

Örnek 1 — Aylık brüt ücreti 22.500 TL olan işçinin 10 saatlik fazla mesai ücreti ne kadardır?

• Saatlik brüt ücret: 22.500 ÷ 225 = 100 TL
• Bir saatlik fazla mesai ücreti: 100 × 1,5 = 150 TL
• Toplam fazla mesai ücreti: 150 × 10 = 1.500 TL

Örnek 2 — Aylık brüt ücreti 45.000 TL olan işçinin 10 saatlik fazla mesai ücreti ne kadardır?

• Saatlik brüt ücret: 45.000 ÷ 225 = 200 TL
• Bir saatlik fazla mesai ücreti: 200 × 1,5 = 300 TL
• Toplam fazla mesai ücreti: 300 × 10 = 3.000 TL

Örnek 3 — Haftalık süresi sözleşmeyle 40 saat belirlenen, 47 saat çalışan işçi (aylık brüt 22.500 TL):

• Saatlik brüt ücret: 100 TL
• Fazla sürelerle çalışma (40–45 arası 5 saat): 100 × 1,25 × 5 = 625 TL
• Fazla çalışma (45’i aşan 2 saat): 100 × 1,5 × 2 = 300 TL
• Haftalık toplam: 925 TL

Örnek 4 — Haftada 6 gün, 07:00–19:00 arası çalışan işçi (aylık brüt 22.500 TL):

• İşyerinde geçen süre: günde 12 saat
• Ara dinlenmesi: 1,5 saat → fiilî çalışma günde 10,5 saat
• Haftalık fiilî çalışma: 10,5 × 6 = 63 saat
• Haftalık fazla çalışma: 63 − 45 = 18 saat
• Haftalık fazla mesai ücreti: 100 × 1,5 × 18 = 2.700 TL

Dördüncü örnekteki çalışma düzeni ve 18 saatlik sonuç, Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin E. 2017/10697, K. 2019/10000 sayılı kararında benimsenen hesap yöntemine dayanmaktadır.(10)

Hesaplanan fazla mesai ücreti işçinin aylık brüt ücretine eklendikten sonra vergi ve diğer kesintilerden etkilenir; işçinin eline geçen tutar bu nedenle hesaplanan brüt tutarın altındadır.

9, 10, 11, 12 ve 16 Saat Çalışan İşçinin Mesai Ücreti Ne Kadar?

Günlük çalışma saatine göre fazla mesai, ara dinlenmesi düşüldükten sonra ortaya çıkan fiilî çalışma süresinin haftalık toplamından hesaplanır. Aşağıdaki tablo, haftada 6 gün çalışılan bir düzende günlük sürelerin haftalık fazla çalışmaya nasıl dönüştüğünü göstermektedir.

İşyerinde geçen günlük süre	Ara dinlenmesi	Fiilî çalışma	Haftalık (6 gün)	Haftalık fazla çalışma
8 saat	1 saat	7 saat	42 saat	Yok
9 saat	1 saat	8 saat	48 saat	3 saat
10 saat	1 saat	9 saat	54 saat	9 saat
11 saat	1 saat	10 saat	60 saat	15 saat
12 saat	1,5 saat	10,5 saat	63 saat	18 saat

Tablodaki ara dinlenmesi süreleri kanuni asgari sürelerdir; sözleşmede veya fiilî uygulamada daha uzun ara dinlenmesi varsa fiilî çalışma süresi o oranda azalır. Haftada 5 gün çalışılan düzende aynı günlük süreler daha düşük haftalık toplam verir ve fazla çalışma saati de düşer.

11 Saat Çalışma Mola (Ara Dinlenme) Süresi Ne Kadar, Günde 11 Saat Çalışmak Yasal Mı?

Günde 11 saat çalışmak, ara dinlenmesi bu sürenin içinde kaldığı sürece kanuna uygundur; 11 saat mutlak üst sınırdır. İşyerinde geçen süre 11 saati aştığında Çalışma Süreleri Yönetmeliği’nin 4 üncü maddesindeki “Günlük çalışma süresi her ne şekilde olursa olsun 11 saati aşamaz.” hükmü ihlal edilmiş olur.

11 saatlik çalışmada verilecek ara dinlenmesi, İş Kanunu’nun 68 inci maddesi uyarınca en az 1 saattir; çünkü süre 7,5 saatten fazladır. Bu 1 saat çalışma süresinden sayılmaz, dolayısıyla 11 saat işyerinde bulunan işçi 10 saat çalışmış kabul edilir. Haftada 6 gün bu düzende çalışılırsa haftalık çalışma 60 saate ulaşır ve 15 saati fazla çalışma olur. Buna ek olarak, işçinin 24 saat içinde kesintisiz 12 saat dinlendirilmesi de gözetilir.

“16 saat mesai ücreti” ya da “18 saat mesai ücreti” gibi aramaların karşılığı ise hukuken farklıdır: günlük çalışma süresi hiçbir şekilde 11 saati aşamayacağından, bu süreler tek bir günün çalışması olarak hukuka uygun değildir. Böyle bir çalışma yaptırılmışsa işçi ücretinden yoksun kalmaz; çalıştığı saatlerin karşılığı zamlı olarak ödenir, ancak işveren aynı zamanda idari yaptırımla karşılaşır. Bu ifadeler çoğunlukla bir ay içindeki toplam fazla mesai saatini anlatmak için kullanılır; o hâlde hesap, toplam saat ile saatlik ücretin 1,5 katının çarpımından ibarettir.

 Fazla Mesai Ücreti Hesaplamasında Hafta İçi Ve Hafta Sonu Saat Farkları Var Mıdır?

Fazla mesai hesabında hafta içi ile hafta sonu arasında oran farkı yoktur. Belirleyici ölçüt, işçinin haftalık toplam çalışma süresinin 45 saati aşıp aşmadığıdır. İşçinin hafta tatili izni hafta içine de denk gelebilir; kanun hafta tatilinin belirli bir güne denk gelmesini zorunlu tutmaz, yedi günlük zaman dilimi içinde kesintisiz en az yirmi dört saat dinlenme verilmesini arar.

Hafta tatilinde çalışma ile fazla çalışma birbirinden ayrı kalemlerdir ve aynı saatler iki kez hesaba katılamaz. Yargıtay’ın yerleşik uygulamasına göre, çalışılan hafta tatili gününe denk gelen günde günlük normal çalışma süresi kadarlık kısım — yani yedi buçuk saat — fazla çalışma hesabından dışlanır; çünkü o yedi buçuk saat zaten hafta tatili ücreti olarak hüküm altına alınmaktadır. Aynı çalışma için hem hafta tatili hem fazla çalışma alacağına hükmedilmesi mükerrer ödeme sayılır ve bozma sebebidir.

Dışlama tüm günü değil, yalnızca günlük normal çalışma süresine karşılık gelen kısmı kapsar. Hafta tatilinde yedi buçuk saati aşan çalışma fazla çalışmadır ve %50 zamlı ödenir. Hafta tatili ücretinin kendisi ise bundan bağımsız, ayrı bir alacak olarak hesaplanır. Ayrıntılı örnek ve karar künyesi için hafta tatili ücreti hesaplama yazısına bakılabilir.

Hafta Sonu Mesai Ücreti Hesaplama: Pazar Günü ve Hafta Tatilinde Çalışma

Hafta tatilinde çalışan işçi iki ayrı kalem talep edebilir: hafta tatili ücreti ve — o gün yedi buçuk saati aşan bir çalışma varsa — fazla mesai ücreti. İş Kanunu’nun 46 ncı maddesi, çalışılmayan hafta tatili günü için işverenin bir iş karşılığı olmaksızın o günün ücretini tam olarak ödemesini öngörür.(13) İşçi o gün çalışmışsa, çalışmasının karşılığı buna eklenir; ancak bu karşılığın yedi buçuk saatlik kısmı hafta tatili alacağı içinde değerlendirildiği için fazla çalışma hesabına ikinci kez girmez.

Sayısal karşılığı şudur: haftanın altı günü 45 saat çalışan, ayrıca hafta tatilinde de on iki saat çalıştırılan bir işçide hafta tatili günü bir tam yevmiye olarak ayrıca ödenir; o günün yedi buçuk saati fazla çalışma hesabına katılmaz, geriye kalan dört buçuk saat fazla çalışma olarak %50 zamlı hesaplanır. Aynı işçi hafta tatilinde yalnızca altı saat çalışmışsa, o günden fazla çalışma doğmaz; tatil bölündüğü için hafta tatili alacağı yine tam gün üzerinden istenir.

Pazar gününün kendiliğinden bir ayrıcalığı yoktur. Hafta tatili çoğu işyerinde pazar günü kullanıldığı için bu iki kavram karıştırılır; oysa kanun bakımından önemli olan, yedi günlük dilim içinde kesintisiz yirmi dört saatlik dinlenmenin verilmiş olmasıdır. Hafta tatili cumartesi ya da hafta içi bir güne denk geliyorsa, korunan gün o gündür.

Cumartesi Yarım Gün Çalışılan İşyerinde Saat Hesabı Nasıl Yapılır?

Haftanın bir gününde kısmen çalışılan işyerlerinde günlük çalışma süresi özel bir formülle bulunur. Çalışma Süreleri Yönetmeliği’nin 4 üncü maddesinin ikinci fıkrası, bu sürenin haftalık çalışma süresinden düşüldükten sonra kalan sürenin çalışılan gün sayısına bölünmesiyle belirleneceğini hükme bağlar.(8)

Örneğin cumartesi günü 5 saat çalışılan bir işyerinde 45 − 5 = 40 saat kalır; bu süre pazartesi–cuma arası 5 güne bölündüğünde günlük çalışma süresi 8 saat olur. Bu düzende hafta içi 8 saati, cumartesi 5 saati aşan çalışmalar haftalık toplamı 45 saatin üzerine çıkarıyorsa fazla mesai doğar. Formül uygulanmadan “cumartesi zaten fazla mesaidir” biçiminde bir kabul yapılması hatalıdır.

Turizm Tesislerinde Hafta Tatili Fazla Mesai Hesabını Değiştirir Mi?

Turizm işletmesi belgeli konaklama tesislerinde hafta tatili çalışmasının bir kısmı fazla çalışma hesabına girmez. Bu kural, 10/7/2025 tarihli ve 7553 sayılı Kanun’un 9 uncu maddesiyle İş Kanunu’nun 46 ncı maddesine eklenmiş ve 14/7/2025 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Madde metni şöyledir:

“Ancak Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından turizm işletmesi belgesi verilen konaklama tesislerinde çalışan işçilerin bu fıkra kapsamında hak kazandığı hafta tatili, işçinin yazılı talebi veya onayı ile hak kazandığı günü takip eden dört gün içinde kullandırılabilir. Bu halde işçinin hak kazandığı hafta tatilinde yaptığı çalışmaların günlük normal çalışma süresi kadarlık kısmı fazla çalışmanın hesabında dikkate alınmaz. İşçi verdiği onayı otuz gün önceden işverene yazılı olarak bildirimde bulunmak kaydıyla geri alabilir.” (13)

Hükmün hesaba etkisi doğrudandır: kapsamdaki bir tesiste, ertelenen hafta tatili gününde yapılan çalışmanın günlük normal çalışma süresi kadarlık kısmı haftalık 45 saatlik karşılaştırmaya katılmaz; bu süreyi aşan kısım ise fazla çalışma olarak hesaplanır. Kuralın uygulanabilmesi için iki şart aranır: tesisin Kültür ve Turizm Bakanlığı’ndan turizm işletmesi belgesi almış olması ve işçinin yazılı talebi ya da onayının bulunması. Onay verilmiş olsa dahi, otuz gün önceden yazılı bildirimle geri alınabilir. Bu şartlar gerçekleşmeden yapılan uygulamada genel hükümler geçerlidir.

Fazla Mesai Ücreti Hesaplamasında Ulusal Tatil Günleri Dikkate Alınır Mı?

Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde yapılan çalışma, haftalık 45 saat aşılmasa dahi ayrıca ücretlendirilir. İş Kanunu’nun 47 nci maddesi, bu günlerde çalışmayan işçiye o günün ücretinin bir iş karşılığı olmaksızın tam olarak ödeneceğini, tatil yapmayarak çalışan işçiye ise “ayrıca çalışılan her gün için bir günlük ücreti” ödeneceğini hükme bağlar.(14) Uygulamada bu alacak UBGT ücreti olarak anılır.

İki alacak bir arada doğabilir. Ulusal bayram ve genel tatil gününde çalışılan süre haftalık toplama da eklenir; toplam 45 saati aşarsa UBGT ücretine ek olarak fazla mesai ücreti de ödenmelidir. Bu iki kalemi tek bir ödemeye sıkıştırmak, bordroda “fazla mesai” adı altında toplu gösterilmesi hâlinde alacağın bir kısmının ödenmemesi sonucunu doğurur. Hesabın ayrıntısı için ulusal bayram ve genel tatil ücreti alacağı (UBGT) hesaplama ve resmi tatillerde çalışma ücreti ne kadar yazılarımız incelenebilir. Bu günlerde çalışmanın zorunlu olup olmadığı ise resmi tatillerde mesai ücreti zorunlu mu yazımızda ele alınmıştır.

Fazla Mesai Ücreti Hesaplamasında İşverenin Maliyetleri Nelerdir?

İşveren açısından fazla çalışmanın maliyeti, ödenen zamlı ücretle sınırlı değildir. Zamlı ücret kaleminin yanına sigorta primi işveren payı ve işsizlik sigortası primi işveren payı eklenir; fazla mesai ücreti prime esas kazanca dâhil olduğundan bu paylar da artar.

Yükümlülüğün ihmal edilmesi ayrı bir maliyet doğurur. İş Kanunu’nun 102 nci maddesinin (c) bendi; fazla çalışma ücretini ödemeyen, işçiye hak ettiği serbest zamanı altı ay zarfında kullandırmayan ve fazla çalışma için işçinin onayını almayan işverene, bu durumda olan her işçi için idari para cezası verilmesini öngörür.(15) Cezanın tutarı her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir. Ayrıca ödenmeyen alacak dava konusu olduğunda faiz, yargılama gideri ve vekâlet ücreti de işverenin yükümlülüğüne eklenir.

Fazla Mesai Ücreti Hesaplaması Yapılırken Çalışanın Pozisyonu Veya Ücret Düzeyi Etkili Olur Mu?

Çalışanın brüt ücreti hesabın tabanını belirler; unvanı ise kural olarak hesabı etkilemez. Saat ücreti aylık brüt ücretten türetildiği için yüksek ücretli işçinin fazla mesai ücreti de yüksek çıkar, ancak uygulanan katsayı ve haftalık eşik herkes için aynıdır.

Üst düzey yöneticiler bakımından farklı bir değerlendirme yapılmaktadır. Yerleşik yargı uygulamasında, çalışma saatlerini kendisi belirleyen ve bu konuda kimseye hesap vermeyen üst düzey yöneticinin fazla çalışma ücreti talep edemeyeceği kabul edilir. Buna karşılık, yöneticinin üzerinde talimat veren bir başka yönetici veya işveren varsa ve çalışma saatleri onun tarafından belirleniyorsa, üst düzey yönetici sıfatı tek başına fazla mesai hakkını ortadan kaldırmaz. Ölçüt unvan değil, çalışma saatleri üzerindeki fiilî serbestidir.

Bir Çalışanın Fazla Mesai Yapması İşverenin Talebine Bağlı Mıdır?

Fazla çalışma talebi kural olarak işverenden gelir. İşveren, ülkenin genel yararları yahut işin niteliği veya üretimin artırılması gibi nedenlerle fazla çalışma yaptırabilir. Bunun için işçinin yazılı onayının alınması gerekir; zorunlu nedenlerle veya olağanüstü durumlarda yapılan fazla çalışmada ise bu onay aranmaz.

Onayın alınma zamanı ve saklanması da düzenlenmiştir. Fazla Çalışma Yönetmeliği’nin 9 uncu maddesi, onayın iş sözleşmesinin yapılması sırasında ya da ihtiyaç ortaya çıktığında alınacağını ve işçi özlük dosyasında saklanacağını belirtir. İşveren talep etse dahi, fazla çalışma yaptırılması yasak olan işçiler bakımından onay geçerli sonuç doğurmaz.

Bir Çalışanın Fazla Mesai Yapması Gönüllü Müdür?

Fazla çalışmanın karşılıksız yapıldığı savunması hukuken kabul görmemektedir. İşverenlerin “işçi kendi isteğiyle kaldı, ondan talep gelmedi” biçimindeki savunmasıyla uygulamada sıkça karşılaşılmaktadır; ancak işçinin herhangi bir ücret veya menfaat beklemeden fazla çalışma yapması olağan hayat akışına uygun görülmez.

Bu noktada işverenin belge yükümlülüğü belirleyicidir. Fazla Çalışma Yönetmeliği’nin 10 uncu maddesi, işverenin fazla çalışma yaptırdığı işçilerin çalışma saatlerini gösteren bir belge düzenlemesini ve imzalı bir nüshasını özlük dosyasında saklamasını zorunlu kılar; aynı maddeye göre bu ödemeler ücret bordrolarında ve ücret hesap pusulalarında açıkça gösterilir.(3) Belgeyi tutmayan işveren, çalışmanın gönüllü olduğu savunmasını kanıtlayacak kaydı da üretmemiş olur.

Fazla Mesai Ücreti Hesaplaması Yapılırken Haftalık Veya Aylık Bazda Mı Hesaplanır?

Fazla çalışmanın tespiti haftalık, ödemesi aylıktır. Kanun fazla çalışmayı haftalık 45 saati aşan çalışma olarak tanımladığından, hesabın ilk aşaması zorunlu olarak hafta bazındadır. Bir ay içindeki her hafta ayrı ayrı 45 saatle karşılaştırılır ve bulunan saatler toplanır.

Toplanan fazla çalışma saatlerinin karşılığı, işçinin o aya ait ücretiyle birlikte ödenir. Fazla Çalışma Yönetmeliği’nin 10 uncu maddesi bu ödemelerin normal çalışma ücretiyle birlikte, İş Kanunu’nun 32 ve 34 üncü maddeleri uyarınca yapılacağını belirtir. Doğrudan aylık toplam saat üzerinden gidilmesi, bir hafta 55 saat diğer hafta 35 saat çalışan işçinin fazla mesaisinin görünmez kalmasına yol açar; oysa 45 saati aşan ilk haftanın alacağı doğmuştur ve sonraki haftanın eksik çalışmasıyla mahsup edilemez. Bu mahsup ancak usulüne uygun bir denkleştirme uygulaması varsa mümkündür.

Fazla Mesai Saatleri Yasal Olarak Belirlenmiş Mi? Fazla Mesai En Fazla Kaç Saat Olabilir?

4857 Sayılı İş Kanunu 41. Maddesinde “Fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda iki yüz yetmiş saatten fazla olamaz.”(1) Hükmüne amirdir. Buna göre işçinin fazla mesai çalışması bir yıl içinde 270 saatten fazla olamamaktadır.

Bu sınırın kime ait olduğu ayrıca düzenlenmiştir. Fazla Çalışma Yönetmeliği’nin 5 inci maddesi, “Bu süre sınırı, işyerlerine veya yürütülen işlere değil, işçilerin şahıslarına ilişkindir.” hükmünü taşır.(3) Yani 270 saat, işyerinde çalışan tüm işçiler için toplu bir kota değil, her bir işçi için ayrı ayrı geçerli bir sınırdır.

Sınırın aşılması ücret hakkını ortadan kaldırmaz. Yılda 270 saati aşan çalışma yaptırılması işverenin idari sorumluluğunu doğurur; ancak işçi, aşan saatlerin karşılığını da zamlı olarak talep edebilir. Sınırın aşılması işçiye ayrıca haklı fesih imkânı da tanıyabilmektedir.

Yargıtay 7. Hukuk Dairesi E. 2014/19129 K. 2015/13542 T. 2.7.2015;

ÖZET : Davacı, iş sözleşmesini haklı sebeple kendisinin feshettiğini ileri sürerek, kıdem tazminatı ile yıllık izin alacağının tahsilini istemiştir. Davacı, yıllık yasal sınır olan 270 saatten fazla mesai yaptırıldığı ve bu hususun çalışma şartlarının uygulanmaması olduğu iddiasıyla iş sözleşmesini feshettiğini ileri sürmüş olup dosyada davacının her yıl için fazla çalışma yapmaya muvafakat ettiğine dair verdiği bir belge bulunmamaktadır. Ücrete, fazla çalışma karşılıklarının dahil olması, peşinen muvafakat niteliğinde değildir. Mahkemece 270 saati aşan çalışmaların varlığının araştırılıp var olduğunun tespiti halinde, davacının fesih hakkının doğduğunu kabul etmek gerekir. Davacının fazla çalışmaya kaldığı ve ücretini de aldığı gerekçesiyle kıdem tazminatı talebinin reddi hatalıdır.(2)

Karardaki “Ücrete, fazla çalışma karşılıklarının dahil olması, peşinen muvafakat niteliğinde değildir.” ifadesi ayrıca önemlidir: sözleşmede ücretin fazla çalışma karşılığını da kapsadığının yazılı olması, işçinin her yıl yeniden onay verme hakkını ortadan kaldırmaz. Sınırın aşılması nedeniyle iş sözleşmesini haklı sebeple fesheden işçinin kıdem tazminatı hesabı için kıdem tazminatı gecikme faizi hesaplama yazımız incelenebilir.

İşçinin Fazla Mesaiye Onay Vermemesi / İşçinin Fazla Mesai Yapmak İstememesi Mümkün Mü?

İşçinin iş sözleşmesinde veya sözleşmede konuya ilişkin bir madde bulunmuyorsa ayrıca fazla çalışmaya onay vermesi gerekmektedir. Fazla çalışma onay formu, fazla çalışma muvafakatnamesi olarak adlandırılan bu onay evrakını imzalayıp imzalamamak, fazla çalışmaya onay verip vermemek tamamen işçinin inisiyatifine bırakılmıştır. Ancak olağanüstü ve zorunlu hallerde işçinin onayı aranmayacağından bu durumlar istisna teşkil etmektedir.

İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma Ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği “Fazla Çalışma Yaptırılacak İşçinin Onayı” başlıklı 9. Maddesinde onay konusu detaylı şekilde açıklanmıştır:

Madde 9 —”Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma yaptırmak için işçinin yazılı onayının alınması gerekir. Zorunlu nedenlerle veya olağanüstü durumlarda yapılan fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma için bu onay aranmaz. (Değişik:RG-25/8/2017-30165) Fazla çalışma ihtiyacı olan işverence bu onay iş sözleşmesinin yapılması esnasında ya da bu ihtiyaç ortaya çıktığında alınır ve işçi özlük dosyasında saklanır. Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapmak istemeyen işçi verdiği onayı otuz gün önceden işverene yazılı olarak bildirimde bulunmak kaydıyla geri alabilir.”(3)

Onayın geri alınması hesabı da etkiler: geri alma bildiriminin üzerinden otuz gün geçtikten sonra işçiye fazla çalışma yaptırılamaz. Mesaiye kalma zorunluluğu, tutanak tutulması ve onay formuna ilişkin ayrıntılar için mesaiye kalan işçinin hakları ve mesai ücreti yazımız incelenebilir.

Fazla Mesai Yapmak İstemeyen İşçinin İş Akdi Feshedilebilir mi?

İş Kanunu madde 41. De ve İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma Ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği 9. Maddesinde fazla mesai için işçiden onay alınması gerektiği açıklanmıştır. Fazla çalışma yapıp yapmama konusunda Kanunun tam yetki verdiği işçinin sırf bu nedenle iş akdinin sonlandırılması hukuka uygun değildir. İşçi, iş akdinin bu sebeple feshedildiğini ileri sürerek tazminat davası açabilir, kıdem ve ihbar tazminatı talep edebilir. Ancak olağanüstü ve zorunlu hallerde işçinin onayı aranmayacağından iş akdinin feshi mümkün olabilmektedir.

Fazla Mesai Yapması Yasak Olan Kişiler

Fazla çalışma yaptırılamayacak işçiler Fazla Çalışma Yönetmeliği’nin 8 inci maddesinde sayılmıştır:

• 18 yaşını doldurmamış işçilerin fazla mesai yapması yasaktır. Bu kişilerden alınan onay geçersizdir.
• Sağlıklarının elvermediği; işyeri hekiminin, kurum hekiminin ya da bunların bulunmadığı yerlerde herhangi bir hekimin raporuyla belgelenen işçiler. Bu işçiler iş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesiyle önceden ya da sonradan fazla çalışmayı kabul etmiş olsalar bile fazla çalıştırılamazlar.
• Gebe, yeni doğum yapmış ve çocuk emziren işçilerin fazla çalıştırılması yasaktır.
• Kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalıştırılan işçilere fazla çalışma yaptırılamaz; aynı maddenin son fıkrası gereği bu işçilere fazla sürelerle çalışma da yaptırılamaz.
• Zorunlu nedenler ve olağanüstü haller dışında yer altında maden işlerinde çalışan işçilere fazla çalışma yaptırılamaz.

Yasak yalnızca kişilere değil bazı işlere de bağlanmıştır. Yönetmeliğin 7 nci maddesine göre; sağlık kuralları bakımından günde ancak 7,5 saat ve daha az çalışılması gereken işlerde, gece sayılan gün döneminde yürütülen işlerde ve maden ocağı, kablo döşemesi, kanalizasyon, tünel inşaatı gibi işlerin yer ve su altında yapılanlarında fazla çalışma yaptırılamaz.(3)

Fazla çalışmaya onay vermeyen ya da sözleşmesinde bunu belirten işçi bakımından durum farklıdır: bu bir yasak değil, onay yokluğudur. Onay bulunmadığı hâlde çalıştırılan işçi de ücretini talep edebilir.

Fazla Çalışma Nasıl İspat Edilir ?

Fazla çalışma / fazla mesai talebiyle açılan iş davalarında ispat hususu da büyük önem arz etmektedir. Her ne kadar iş davalarında işçi lehine yorum ilkesi mevcutsa da fazla mesai alacağının varlığını ispat etmek işçinin sorumluluğundandır. İşçi fazla çalışma yaptığını işyeri kayıtlarından ve genellikle tanıklarla ispatlamaya çalışmaktadır.

Fazla Mesai İspat Yükü Kimde, Fazla Mesai Nasıl İspatlanır?

Fazla mesai ispat yükü kural olarak işçidedir; işçi fazla çalışma yaptığını her türlü delille ispatlayabilir. Kullanılabilecek başlıca deliller şunlardır:

• İşyeri kayıtları: puantaj cetvelleri, parmak izi veya kart okuyucu giriş-çıkış kayıtları, nöbet ve vardiya çizelgeleri, iş emirleri.
• Ücret bordroları ve hesap pusulaları: bordroda fazla mesai tahakkuku bulunup bulunmadığı, bordronun imzalı olup olmadığı ve ihtirazi kayıt konulup konulmadığı.
• Banka hesap dökümü: her ay değişen tutarlarda ödeme yapılmışsa bu, bordroda görünenin üzerinde çalışma yapıldığının belirtisi sayılabilir.
• Tanık beyanı: işyerindeki çalışma düzenini bilen ve bilebilecek durumda olan kişilerin anlatımı.
• Yazışmalar: iş talimatlarını, mesai çağrılarını veya çalışma saatlerini gösteren e-posta ve mesajlar.

Delilin türü sonucu değiştirir. Yazılı belgeyle ispatlanan çalışmada hesaplanan tutara doğrudan hükmedilirken, tanık beyanına dayanan ispatta hesaplanan tutardan takdiri indirim yapılır. Ayrıca işverene karşı dava açmış tanıkların beyanına ihtiyatla yaklaşılır ve salt husumetli tanık beyanıyla sonuca gidilemez; bu beyanların yan delil veya olgularla desteklenmesi aranır.

İspat yükü işçide olmakla birlikte, kayıt tutma yükümlülüğü işverendedir. Fazla Çalışma Yönetmeliği’nin 10 uncu maddesi işverene fazla çalışma saatlerini gösteren belgeyi düzenleme ve imzalı nüshasını özlük dosyasında saklama zorunluluğu getirir; Çalışma Süreleri Yönetmeliği’nin 9 uncu maddesi de “İşveren, işçilerin çalışma sürelerini uygun araçlarla belgelemek zorundadır.” hükmünü taşır.(8) Bu belgelerin sunulmaması, ispat değerlendirmesinde işçi lehine bir unsur olarak dikkate alınabilmektedir.

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi E. 2022/5402 K. 2022/8364 T. 28.6.2022:

“Dava, işçilik alacaklarının tahsili istemine ilişkindir. İşçinin fazla çalışma alacağının bordrodan fazla olduğu yönündeki ihtirazi kaydının bulunması halinde, bordroda görünenden daha fazla çalışmanın ispatı her türlü delille yapılabilir. Bordroların imzalı ve ihtirazi kayıtsız olması durumunda, işçinin bordroda belirtilenden daha fazla çalışmayı yazılı belge ile kanıtlaması gerekir. İşçiye bordro imzalatılmadığı halde, fazla çalışma ücreti tahakkuklarını da içeren her ay değişik miktarlarda ücret ödemelerinin banka kanalıyla yapılması durumunda ise işçinin ihtirazi kayıt ileri sürmesi beklenemeyeceğinden, ödenenin üzerinde fazla çalışma yapıldığının her türlü delil ile ispatı mümkündür. Fazla çalışmanın yazılı delil ya da tanıkla ispatı imkan dahilindedir. İşyerinde çalışma düzenini bilmeyen ve bilmesi mümkün olmayan tanıkların anlatımlarına değer verilemez. Aynı ispat kuralları hafta tatili ve ulusal bayram ve genel tatil ücret alacakları için de geçerlidir. Çalışma sürelerinin ispatı noktasında işverene karşı dava açan tanıkların beyanlarına ihtiyatla yaklaşılması gerekir. Fazla çalışma, hafta ve genel tatili alacaklarının ispatında salt husumetli tanık beyanlarıyla sonuca gidilemez. Bununla birlikte yan delil ya da olgularla desteklenen husumetli tanık beyanlarına itibar edilmelidir. 01.04.2015 tarihinden önceki dönem yönünden dava konusu alacağın, davalı lehine oluşan usuli kazanılmış hak gözetilerek haftanın 4 günü 08.00-19.00 saatleri arasında, haftanın 2 günü ise 08.00-20.00 saatleri arasında çalışmayla sınırlı olarak ispatlandığı kabul edilmelidir. Kanıtlanan bu çalışma düzeni ve kanuni ara dinlenme süresi dikkate alınarak davacının 01.04.2015 tarihinden önceki dönemde haftalık 16 saat fazla çalıştığının kabulüne göre fazla çalışma ücreti hesaplanması gerekirken yanılgılı değerlendirme ile hüküm kurulması bozmayı gerektirmiştir. Davacının kabul edilen aylık ücreti, davacıya fazla çalışma açıklaması ile yapılan aylık ödeme miktarı ve davacının izinli olup yurt içinde bulunduğu süreler gözetildiğinde davalı tarafından fazla çalışma açıklaması ile yapılan ödemeler, hesaplanan fazla çalışma alacağından şimdiki gibi %30 indirim yapıldıktan sonra mahsup edilerek karar verilmelidir. Açıklanan nedenlerle, eksik inceleme sonucunda İlk Derece Mahkemesince hüküm tesisi ve bu karara karşı yapılan istinaf başvurusunun esastan reddi kararı hatalı olup bozmayı gerektirmiştir.” (4)

Kararda geçen üç unsur hesabı doğrudan etkiler. Birincisi ara dinlenmesi: karar, kanıtlanan çalışma düzeninden kanuni ara dinlenme süresi düşüldükten sonra haftalık 16 saat fazla çalışma bulunduğunu belirtmektedir. İkincisi takdiri indirim: tanık beyanına dayanan ispatta hesaplanan tutardan bir oranda indirim yapılmaktadır ve kararda bu oran %30 olarak anılmıştır. Üçüncüsü mahsubun sırası: bordroda tahakkuk ettirilip ödendiği anlaşılan tutarlar, indirim yapıldıktan sonra mahsup edilir. Sıranın tersine çevrilmesi işçi aleyhine sonuç doğurur.

İndirimin her dosyada uygulanması da zorunlu değildir. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin E. 2017/10697, K. 2019/10000 sayılı kararında, ispatın belgeye (bordrolara) dayandığı durumda hesaplanan miktarın “karineye dayalı makul indirime (takdiri indirime) tabi tutulmaksızın” hükmedilmesinin yerinde olduğu; buna karşılık ispat tanık beyanına dayandığında “uygun oranda karineye dayalı makul indirim” yapılması gerektiği belirtilmiştir.(10) Kısacası indirim, ispat aracının niteliğine bağlıdır: yazılı belgeyle ispatlanan çalışmada indirim beklenmez.

Gece Çalışmasında Fazla Mesai Ödenmesi Koşulları

Gece çalışması 4857 sayılı İş Kanunun 69.maddesinde açıklanmıştır. Buna göre gece kavramı ve gece çalışması; “Çalışma hayatında “gece” en geç saat 20.00’de başlayarak en erken saat 06.00’ya kadar geçen ve her halde en fazla onbir saat süren dönemdir. Bazı işlerin niteliğine ve gereğine göre yahut yurdun bazı bölgelerinin özellikleri bakımından, çalışma hayatına ilişkin “gece” başlangıcının daha geriye alınması veya yaz ve kış saatlerinin ayarlanması, yahut gün döneminin başlama ve bitme saatlerinin belirtilmesi suretiyle birinci fıkradaki hükmün uygulama şekillerini tespit etmek yahut bazı gece çalışmalarına herhangi bir oranda fazla ücret ödenmesi usulünü koymak veyahut gece işletilmelerinde ekonomik bir zorunluluk bulunmayan işyerlerinde işçilerin gece çalışmalarını yasak etmek üzere yönetmelikler çıkartılabilir.”(5) şeklinde açıklanmıştır.

Burada çoğu kaynağın atladığı bir kural vardır: kanun, gece çalışmasında fazla çalışma yapılmasını yasaklamıştır. İş Kanunu’nun 41 inci maddesinin altıncı fıkrası, “63 üncü maddenin son fıkrasında yazılı sağlık nedenlerine dayanan kısa veya sınırlı süreli işlerde ve 69 uncu maddede belirtilen gece çalışmasında fazla çalışma yapılamaz.” hükmünü taşır.(1) Fazla Çalışma Yönetmeliği’nin 7 nci maddesi de gece sayılan gün döneminde yürütülen işleri fazla çalışma yapılamayacak işler arasında sayar; aynı bentteki parantez içi hüküm sınırı çizer: “şu kadar ki, gündüz işi sayılan çalışmalara ek olarak bu Yönetmelikte öngörülen fazla çalışmalar gece döneminde yapılabilir.”(3)

Ayrım şudur: işin kendisi gece dönemine ait bir işse (gece postası, gece vardiyası) o işte fazla çalışma yaptırılamaz. Buna karşılık gündüz işi sayılan bir çalışmanın gece dönemine sarkması hâlinde fazla çalışma yapılabilir.

Ancak gece çalışması için Kanunda bir sınır belirlenmiştir: Kanuna göre “İşçilerin gece çalışmaları yedibuçuk saati geçemez. (Ek cümle: 4/4/2015-6645/37 md.) Ancak, turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve 30/5/2013 tarihli ve 6491 sayılı Türk Petrol Kanunu uyarınca petrol araştırma, arama ve sondaj faaliyetleri kapsamında yürütülen işlerde işçinin yazılı onayının alınması şartıyla yedi buçuk saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir.”(5)

Madde metninden de açıkça anlaşılacağı üzere gece çalışması süresi 7.5 saat ile sınırlandırılmıştır; 7.5 saati aşan gece çalışmaları yasaklanmıştır. Ancak yine madde metninde belirtildiği gibi belli iş kolları için onay almak şartıyla gece çalışması yaptırılması mümkün hale gelmiştir.

Peki 7.5 saati aşan gece çalışmaları için işçiye fazla mesai ödenecek midir? Yargıtay içtihatları bu soruya “evet” yanıtını vermektedir. Yasağa aykırı çalıştırılmış olmak işçiyi ücretinden yoksun bırakmaz; işçinin gece çalışmaları 7.5 saati aştığı takdirde, haftalık 45 saat aşılmasa dahi fazla mesai ödenmesi gerekecektir.

Yargıtay 7. Hukuk Dairesi 01.07.2013 Tarih, Esas No. 2013/3898 Karar No. 2013/12354:

“İşçilerin gece çalışmaları günde yedibuçuk saati geçemez (İş Kanunu, Md. 69/3). Bu durum günlük çalışmanın, dolayısıyla fazla çalışmanın sınırını oluşturur. Gece çalışmaları yönünden, haftalık kırkbeş saat olan yasal çalışma sınırı aşılmamış olsa da günde yedi buçuk saati aşan çalışmalar için fazla çalışma ücreti ödenmelidir. Dairemizin kararları da bu yöndedir. Yukarıda belirtilen ilke ve Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkındaki Yönetmelik ile ve İş Kanununa ilişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği Hükümleri ışığında günlük 7.5 saati aşan gece çalışmalarının fazla çalışma olarak kabulü ile hesap yapılması gerekirken mahkemece hatalı değerlendirme ile fazla mesai ücreti alacağı talebinin reddi isabetsiz olup bozma nedenidir.”(6)

Vardiya (Posta) Usulü Çalışmada Fazla Mesai Nasıl Hesaplanır?

Vardiya usulü çalışmada fazla mesai yine haftalık 45 saatlik ölçüte göre hesaplanır; ancak posta düzenine özgü iki sınır devreye girer. Birincisi, gece ve gündüz işletilen ve nöbetleşe işçi postaları kullanılan işlerde bir çalışma haftası gece çalıştırılan işçilerin, ondan sonra gelen ikinci çalışma haftası gündüz çalıştırılmaları suretiyle postaların sıraya konmasıdır; iki haftalık nöbetleşme esası da uygulanabilir. İkincisi ve hesap bakımından daha belirleyici olanı, İş Kanunu’nun 69 uncu maddesinin son fıkrasındaki “Postası değiştirilecek işçi kesintisiz en az onbir saat dinlendirilmeden diğer postada çalıştırılamaz.” hükmüdür.(5)

Buna Çalışma Süreleri Yönetmeliği’nin 3 üncü maddesindeki dinlenme ölçüsü eklenir: ara dinlenmeleri, yirmi dört saat içinde kesintisiz on iki saat dinlenme süresi dikkate alınarak düzenlenir.(8) İki hüküm birlikte okunduğunda, “24 saat çalışıp 24 saat dinlenme” ya da art arda iki posta çalıştırma gibi düzenlerin kanuna uygun olmadığı sonucuna varılır. Böyle bir düzende çalışan işçinin haftalık toplamı 45 saati aştığı ölçüde fazla mesai alacağı doğar; ayrıca 11 saatlik günlük sınırın aşılması da başlı başına fazla çalışma sayılır.

Denkleştirme Yöntemi İle Fazla Mesai Ödenmemesi Mümkün Müdür?

Denkleştirme, bazı haftalarda 45 saatin aşılmasına rağmen fazla mesai doğmamasını sağlayan tek yasal yöntemdir; ancak sıkı şartlara bağlıdır. İş Kanunu’nun 63 üncü maddesinin ikinci fıkrası ile İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği’nin 5 inci maddesi bu yöntemi düzenler:

Denkleştirme Esasına Göre Çalışma Madde 5 —Tarafların yazılı anlaşması ile haftalık normal çalışma süresi, işyerinde haftanın çalışılan günlerine günde on bir saati aşmamak koşuluyla farklı şekilde dağıtılabilir. Bu halde, yoğunlaştırılmış iş haftası veya haftalarından sonraki dönemde işçinin daha az sürelerle çalıştırılması suretiyle, toplam çalışma süresi, çalışması gereken toplam normal süreyi geçmeyecek şekilde denkleştirilir. Denkleştirme iki aylık süre içinde tamamlanacak, bu süre toplu iş sözleşmeleri ile dört aya kadar artırılabilecektir. (Ek cümle:RG-25/8/2017- 30165) Turizm sektöründe dört aylık süre içinde işçinin haftalık ortalama çalışma süresi, normal haftalık çalışma süresini aşamaz; denkleştirme süresi toplu iş sözleşmeleri ile altı aya kadar artırılabilir. Parça başına, akort veya götürü gibi yapılan iş tutarına göre ücret ödenen işlerde de bu Yönetmeliğin denkleştirmeye ilişkin hükümleri uygulanır. Denkleştirme dönemi içinde günlük ve haftalık çalışma süreleri ile denkleştirme süresi uygulamasının başlangıç ve bitiş tarihleri işverence belirlenir.(7)

Sürelerin doğru okunması gerekir: denkleştirmenin temel süresi iki aydır. Bu süre yalnızca toplu iş sözleşmesiyle dört aya, turizm sektöründe yine toplu iş sözleşmesiyle altı aya kadar artırılabilir. Toplu iş sözleşmesi bulunmayan bir işyerinde işverenin tek taraflı olarak dört aylık denkleştirme uygulaması mümkün değildir.

Diğer şartlar da hesabı etkiler. Denkleştirme için tarafların yazılı anlaşması aranır; işverenin tek taraflı duyurusu yeterli değildir. Günlük çalışma denkleştirme döneminde de 11 saati aşamaz. Denkleştirme dönemi sonunda toplam çalışma, normal çalışma süresini geçmemiş olmalıdır. Bu şartlar sağlanmışsa bir haftalık çalışma 45 saati aşsa dahi işçi fazla mesai alacağı talep edemez; şartlardan biri eksikse 45 saati aşan çalışmalar fazla mesai olarak hesaplanır.

Telafi Çalışması Fazla Mesai Sayılır Mı?

Telafi çalışması fazla çalışma sayılmaz ve fazla mesai hesabına girmez. İş Kanunu’nun 64 üncü maddesi; zorunlu nedenlerle işin durması, ulusal bayram ve genel tatillerden önce veya sonra işyerinin tatil edilmesi, normal çalışma sürelerinin önemli ölçüde altında çalışılması ya da işçinin talebiyle kendisine izin verilmesi hâllerinde, işverenin dört ay içinde çalışılmayan süreler için telafi çalışması yaptırabileceğini ve bu çalışmaların fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma sayılmayacağını hükme bağlar.(16)

Ancak telafi çalışmasının kendi sınırları vardır ve bu sınırlar aşıldığında yapılan çalışma telafi olmaktan çıkar:

• Telafi çalışması günlük en çok çalışma süresini aşmamak koşuluyla günde üç saatten fazla olamaz.
• Tatil günlerinde telafi çalışması yaptırılamaz.
• İşveren, çalışmanın kanunda sayılan nedenlerden hangisine dayandığını açıkça belirtmek ve hangi tarihte başlanacağını ilgili işçilere bildirmek zorundadır.

Şartlara uyulmadan yaptırılan çalışma telafi çalışması olarak nitelendirilemez; haftalık 45 saati aşan kısmı fazla mesai olarak hesaplanır. Uygulamada işverenin fazla çalışmayı telafi çalışması olarak adlandırması sıkça karşılaşılan bir savunmadır; bu savunmanın geçerliliği, yukarıdaki şartların belgeyle ortaya konmasına bağlıdır.

Şehir Dışı Görev ve Yolda Geçen Süre Fazla Mesaiye Dahil Mi?

İşçinin işveren tarafından başka bir yerde çalıştırılmak üzere gönderilmesi hâlinde yolda geçen süreler çalışma süresinden sayılır. İş Kanunu’nun 66 ncı maddesi, günlük çalışma süresinden sayılan hâlleri tek tek belirtir.(17) Bu hâller arasında şunlar vardır:

• İşçilerin işveren tarafından işyerlerinden başka bir yerde çalıştırılmak üzere gönderilmeleri hâlinde yolda geçen süreler.
• İşçinin işinde ve her an iş görmeye hazır bir hâlde bulunmakla beraber çalıştırılmaksızın ve çıkacak işi bekleyerek boş geçirdiği süreler.
• İşçinin işveren tarafından başka bir yere gönderilmesi veya işverenle ilgili herhangi bir yerde meşgul edilmesi suretiyle asıl işini yapmaksızın geçirdiği süreler.
• Çocuk emziren kadın işçilerin çocuklarına süt vermeleri için belirtilecek süreler.

Bir istisna vardır: işin niteliğinden doğmayıp da işveren tarafından sırf sosyal yardım amacıyla işyerine götürülüp getirilme sırasında araçlarda geçen süre çalışma süresinden sayılmaz. Yani servis aracında geçen normal işe geliş-gidiş süresi hesaba katılmaz; buna karşılık şehir dışı görevlendirmede yolda geçen süre katılır. Şehir dışı görev sırasında haftalık toplam 45 saati aşan süreler için fazla mesai ücreti talep edilebilir.

Parça Başı, Akort ve Yüzde Usulü Çalışanda Fazla Mesai Nasıl Hesaplanır?

Parça başına veya yapılan iş tutarına göre ücret ödenen işlerde fazla mesai hesabı, saatlik ücret yerine saat başına düşen iş tutarı üzerinden kurulur. Fazla Çalışma Yönetmeliği’nin 4 üncü maddesi iki yöntem öngörür.(3)

Birinci yöntem, her bir fazla saat içinde yapılan parça veya iş tutarının hesaplanmasında zorluk çekilmeyen hâllerde uygulanır: o saatte üretilen parçayı karşılayan ücret esas alınır ve yüzde elli (fazla sürelerle çalışmada yüzde yirmi beş) artırılır.

İkinci yöntem, bu hesabın zor olduğu hâllerde devreye girer: ödeme döneminde üretilen toplam parça veya iş tutarı, o dönemde çalışılmış olan normal ve fazla çalışma saatleri sayısına bölünerek bir saate düşen tutar bulunur. Bulunan bir saatlik tutara düşecek bir saatlik normal ücretin yüzde elli fazlası fazla çalışma ücreti, yüzde yirmi beş fazlası fazla sürelerle çalışma ücretidir.

Yüzde usulünün uygulandığı işyerlerinde (otel, lokanta, eğlence yerleri gibi) fazla çalışma ücreti İş Kanunu’nun 51 inci maddesinde öngörülen yönetmelik hükümlerine göre ödenir.

 Fazla Mesai Ücreti Yerine Serbest Zaman Kullanımı

Fazla çalışma yapan işçi, zamlı ücret yerine serbest zaman kullanmayı tercih edebilir. İş Kanunu’nun 41 inci maddesinin dördüncü fıkrası bu tercihi işçiye tanır: “Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse, bu çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında bir saat onbeş dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir.”(1)

Çalışma türü	Bir saat karşılığı serbest zaman	Zamlı ücret karşılığı
Fazla çalışma	1 saat 30 dakika	Saat ücreti × 1,5
Fazla sürelerle çalışma	1 saat 15 dakika	Saat ücreti × 1,25

Serbest zamanın kullanımı da kurala bağlanmıştır. İşçi hak ettiği serbest zamanı altı ay zarfında, çalışma süreleri içinde ve ücretinde bir kesinti olmadan kullanır. Fazla Çalışma Yönetmeliği’nin 6 ncı maddesi ayrıntıyı verir: işçi bu tercihini işverene yazılı olarak başvurarak kullanır; serbest zamanı altı ay zarfında, işverene önceden yazılı olarak bildirmek koşuluyla ve işverenin, işin veya işyerinin gereklerine uygun olarak belirlediği tarihten itibaren iş günleri içerisinde aralıksız kullanır.(3)

Buradan iki sonuç çıkar. Birincisi, ücret yerine serbest zaman seçimi işçiye aittir; işveren, fazla mesai ücreti ödemek yerine işçiyi serbest zaman kullanmaya zorlayamaz. İkincisi, seçim işçiye ait olsa da kullanım tarihini işveren belirler; işçi istediği günü tek taraflı olarak dayatamaz. Ayrıca aynı maddeye göre işçinin kanundan ve sözleşmelerden kaynaklanan tatil ve izin günlerinde serbest zaman kullandırılamaz — yani yıllık izne veya hafta tatiline denk getirilen “serbest zaman” geçerli değildir. İşverenin hak edilen serbest zamanı altı ay içinde kullandırmaması, İş Kanunu’nun 102 nci maddesi uyarınca idari para cezası yaptırımına bağlanmıştır.

Fazla Mesai Alacağında Zamanaşımı, Faiz ve Dava Yolu

Fazla mesai alacağı beş yıllık zamanaşımına tabidir. İş Kanunu’nun 32 nci maddesinin son fıkrası “Ücret alacaklarında zamanaşımı süresi beş yıldır.” hükmünü taşır.(9) Süre her ayın ücretinin ödenmesi gereken tarihten itibaren ayrı ayrı işlemeye başlar; bu nedenle dava tarihinden geriye doğru beş yılı aşan dönemin alacağı zamanaşımı def’i ileri sürüldüğünde reddedilir.

Dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır. Arabuluculuk sürecinde geçen süre zamanaşımını durdurur; bu nedenle başvurunun zamanaşımı dolmadan yapılması önem taşır. Alacağa uygulanacak faiz ve faizin başlangıç tarihi de talebin nasıl ileri sürüldüğüne göre değişir.

Fazla Mesai Alacağı Kaç Yıl Geriye Gider?

Fazla mesai alacağı dava tarihinden geriye doğru en fazla beş yıl için istenebilir. On yıl çalışmış bir işçi, iş sözleşmesi devam ederken veya sona erdikten sonra dava açtığında, dava tarihinden önceki beş yıllık dönemin fazla mesaisini talep edebilir; daha eski dönem zamanaşımına uğramıştır.

Zamanaşımı def’i ileri sürülmedikçe mahkeme bunu kendiliğinden dikkate almaz. Ancak uygulamada işveren tarafından düzenli olarak ileri sürüldüğü için, hesabın en baştan beş yıllık dönem esas alınarak kurulması gerekir. Süreyi durduran veya kesen işlemlerin (arabuluculuk başvurusu, dava açılması, borcun ikrarı) tarihleri de hesabı doğrudan etkiler.

Kamu İşçisi ve Memurda Fazla Mesai Ücreti Nasıl Hesaplanır?

Bu yazıdaki hesap yöntemi, 4857 sayılı İş Kanunu’na tabi işçiler için geçerlidir. Kamu kurumlarında işçi statüsünde çalışanlar da İş Kanunu kapsamında olduğundan, fazla mesai ücretleri aynı esaslara göre hesaplanır; ayrıca toplu iş sözleşmesiyle daha yüksek oranlar kararlaştırılmış olabilir ve bu durumda toplu iş sözleşmesi hükmü uygulanır.

Memurlar bakımından durum farklıdır. 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’na tabi personelin fazla çalışması, İş Kanunu’ndaki saat ücreti ve zam oranı sistemine göre değil, kendi mevzuatındaki esaslara ve bütçe kanunlarında belirlenen saat başı tutarlara göre ödenir. Bu nedenle memur, sözleşmeli personel veya kamu işçisi ayrımının önce yapılması, ardından ilgili mevzuata göre hesap kurulması gerekir.

Fazla Mesai Ücretinden Vergi Kesilir Mi?

Fazla mesai ücreti ücret niteliğinde bir ödeme olduğundan gelir vergisi, damga vergisi ve sigorta primi kesintilerine tabidir. Hesaplanan brüt fazla mesai tutarı işçinin o aya ait brüt ücretine eklenir ve kesintiler toplam üzerinden yapılır.

Gelir vergisinin dilimli ve kümülatif yapısı burada bir etki yaratır: yıl içinde kümülatif vergi matrahı yükseldikçe aynı brüt fazla mesai tutarının net karşılığı düşer. Bu nedenle yılın başında yapılan fazla mesainin neti ile yılın sonunda yapılan aynı süredeki fazla mesainin neti farklı olabilir. Kesinti ayrıntıları için fazla mesai net ücretten mi hesaplanır yazımıza bakılabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Fazla mesai ücreti nasıl hesaplanır?

Aylık brüt ücret 225’e bölünerek saatlik brüt ücret bulunur, bu tutar 1,5 ile ve fazla çalışılan saat sayısıyla çarpılır. Formül: Bir Saatlik Brüt Ücret × Toplam Fazla Mesai Saati × 1,5.

Fazla mesai ücreti hesaplama nasıl yapılır?

Önce her hafta için fiilî çalışma süresi bulunur (işyerinde geçen süreden ara dinlenmesi düşülür), bu süreden 45 saat çıkarılır ve bulunan saatler yönetmeliğe göre yuvarlanır. Sonra aylık brüt ücret 225’e bölünerek saat ücreti bulunur ve fazla çalışma saatiyle 1,5 katsayısı üzerinden çarpılır.

225 saat çalışma nedir?

225 saat, bordroda aylık maktu ücretin karşılığı olarak gösterilen süredir; her ayın 30 gün, günlük çalışmanın 7,5 saat kabul edilmesiyle bulunur. İşçinin ayda 225 saat fiilen çalışması gerektiği anlamına gelmez, çünkü bu sürenin içinde çalışılmayan hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil ile ücretli izin günleri de vardır.

Fazla mesai sınırı var mı?

Var. Fazla çalışma yılda 270 saati, günlük çalışma 11 saati, gece çalışması 7,5 saati aşamaz. Bu sınırların aşılması işverenin idari sorumluluğunu doğurur; işçinin ücret hakkını ortadan kaldırmaz.

Saat ücreti nasıl hesaplanır?

Saatlik brüt ücret, aylık brüt ücretin 225’e bölünmesiyle bulunur. Aynı sonuca aylık brüt ücretin önce 30’a (günlük ücret), sonra 7,5’e bölünmesiyle de ulaşılır.

Fazla mesai neden 225’e bölünür?

Bordro tekniğinde her ay 30 gün, günlük çalışma 7,5 saat kabul edildiği için 30 × 7,5 = 225 saat bulunur. Bu süre içinde çalışılmadan ücrete hak kazanılan hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil ile ücretli izin günleri de yer alır.

Aylık 225 saati aşmayan çalışmada fazla mesai doğar mı?

Doğabilir. 225 saat bir fazla çalışma eşiği değil, saat ücretini bulmaya yarayan bölendir. Fazla çalışmanın varlığı haftalık 45 saatlik ölçüte göre belirlenir; bazı haftalarda 45 saat aşılmışsa aylık toplam 225 saatin altında kalsa dahi fazla mesai alacağı doğar.

Fazla mesai ücreti brütten mi netten mi hesaplanır?

Brüt ücret üzerinden hesaplanır. Net ücretten hareketle yapılan hesap, kesintiler düşülmüş bir tutarı esas aldığı için alacağı olduğundan düşük gösterir.

Ara dinlenmesi fazla mesai hesabına dahil mi?

Hayır. İş Kanunu’nun 68 inci maddesi uyarınca ara dinlenmeleri çalışma süresinden sayılmaz ve fazla mesai hesabından düşülür.

11 saat çalışan işçinin fazla mesaisi ne kadar olur?

İşyerinde geçen 11 saatten en az 1 saat ara dinlenmesi düşüldüğünde fiilî çalışma 10 saat olur. Haftada 6 gün bu düzende çalışan işçide haftalık çalışma 60 saate ulaşır ve 45 saati aşan 15 saat fazla çalışma sayılır.

Fazla mesai ücreti normal ücretin kaç katıdır?

Fazla çalışmada 1,5 katı, fazla sürelerle çalışmada 1,25 katıdır. “Yüzde 100 mesai” veya “1’e 2” gibi ifadelerin kanunda genel bir karşılığı yoktur; bu oranlar toplu iş sözleşmesinden ya da işçi lehine sözleşme hükmünden doğar.

Fazla mesai saatleri nasıl yuvarlanır?

Fazla Çalışma Yönetmeliği’nin 5 inci maddesi uyarınca yarım saatten az olan süreler yarım saat, yarım saati aşan süreler ise bir saat sayılır.

Fazla mesai yılda en fazla kaç saat olabilir?

Fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda 270 saati aşamaz. Bu sınır işyerine değil işçinin şahsına ilişkindir ve aşılması işçinin ücret hakkını ortadan kaldırmaz.

Hafta sonu çalışması fazla mesai sayılır mı?

Hafta içi ile hafta sonu arasında oran farkı yoktur; belirleyici olan haftalık toplamın 45 saati aşmasıdır. Çalışma hafta tatili gününe denk geliyorsa o gün ayrıca hafta tatili ücretini doğurur; mükerrer ödemeyi önlemek için o günün yedi buçuk saatlik kısmı fazla çalışma hesabından dışlanır, yalnızca aşan kısım fazla çalışma sayılır.

Hafta sonu mesai hesaplama nasıl yapılır, hafta sonu mesai kaç katı?

Hafta sonu çalışması için ayrı bir katsayı yoktur; haftalık toplam 45 saati aşıyorsa aşan saatler 1,5 katsayısıyla hesaplanır. Çalışma hafta tatili gününe denk geliyorsa, o günün hafta tatili ücreti bu hesaptan bağımsız olarak ayrıca ödenir; buna karşılık aynı günün yedi buçuk saatlik kısmı fazla çalışma hesabına katılmaz, yalnızca yedi buçuk saati aşan süre fazla çalışma olarak hesaplanır.

225 saat üzerinden maaş hesaplama nasıl yapılır?

Aylık brüt ücret 225’e bölünerek saat ücreti bulunur; saat ücretiyle çalışan bir işçide ise ters işlem yapılır ve saat ücreti 225 ile çarpılarak aylık brüt karşılık bulunur. Bu, ücretin karşılığını gösteren bir dönüştürme işlemidir; işçinin ayda 225 saat çalışması gerektiği anlamına gelmez.

Gece çalışmasında fazla mesai yaptırılabilir mi?

İş Kanunu’nun 41 inci maddesi gece çalışmasında fazla çalışma yapılmasını yasaklar. Gündüz işi sayılan çalışmalara ek fazla çalışmanın gece dönemine sarkması ise mümkündür. Yasağa aykırı çalıştırılan işçi ücretinden yoksun kalmaz; gece çalışması 7,5 saati aştığında haftalık 45 saat aşılmasa dahi fazla mesai ödenmesi gerekir.

Denkleştirme uygulanırsa fazla mesai ödenmez mi?

Şartları sağlanmış bir denkleştirmede ödenmez. Denkleştirme için tarafların yazılı anlaşması gerekir, temel süre iki aydır ve ancak toplu iş sözleşmesiyle dört aya (turizmde altı aya) çıkarılabilir. Günlük çalışma 11 saati aşamaz. Şartlardan biri eksikse 45 saati aşan çalışmalar fazla mesai olarak hesaplanır.

Telafi çalışması fazla mesai sayılır mı?

Sayılmaz. Ancak telafi çalışması günde üç saatten fazla olamaz, tatil günlerinde yaptırılamaz ve kanunda sayılan nedenlere dayanmalıdır. Şartlar sağlanmazsa yapılan çalışma fazla mesai olarak hesaplanır.

Fazla mesai alacağı kaç yıl geriye gider?

Beş yıl. İş Kanunu’nun 32 nci maddesi uyarınca ücret alacaklarında zamanaşımı süresi beş yıldır ve süre dava tarihinden geriye doğru işler.

Fazla mesai tanıkla ispatlanırsa alacaktan indirim yapılır mı?

Yapılır. Yerleşik yargı uygulamasında tanık beyanına dayanan ispatta hesaplanan tutardan takdiri indirim uygulanır; ispat yazılı belgeye dayanıyorsa indirim beklenmez. Bordroda tahakkuk ettirilip ödendiği anlaşılan tutarlar ise indirimden sonra mahsup edilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hukuki görüş niteliği taşımaz. Fazla mesai alacağının tutarı; çalışma düzenine, ücretin yapısına, elde bulunan belgelere ve zamanaşımına göre dosyadan dosyaya değişir. Kendi durumunuza ilişkin adım atmadan önce bir avukata danışmanız yerinde olur.

Kaynaklar :

• 4857 sayılı İş Kanunu madde 41 — mevzuat.gov.tr
• İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği — mevzuat.gov.tr
• İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği — mevzuat.gov.tr
• Yargıtay 7. Hukuk Dairesi E. 2014/19129 K. 2015/13542 T. 2.7.2015
• İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği madde 4, 5, 6, 7, 8, 9 ve 10
• Yargıtay 9. Hukuk Dairesi E. 2022/5402 K. 2022/8364 T. 28.6.2022
• 4857 sayılı İş Kanunu madde 69
• Yargıtay 7. Hukuk Dairesi 01.07.2013 Tarih, Esas No. 2013/3898 Karar No. 2013/12354
• İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği madde 5
• İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği madde 3, 4, 6 ve 9
• 4857 sayılı İş Kanunu madde 32
• Yargıtay 9. Hukuk Dairesi E. 2017/10697 K. 2019/10000 T. 06.05.2019
• 4857 sayılı İş Kanunu madde 63
• 4857 sayılı İş Kanunu madde 68
• 4857 sayılı İş Kanunu madde 46 (10/7/2025 tarihli ve 7553 sayılı Kanun’un 9 uncu maddesiyle eklenen cümleler)
• 4857 sayılı İş Kanunu madde 47
• 4857 sayılı İş Kanunu madde 102
• 4857 sayılı İş Kanunu madde 64
• 4857 sayılı İş Kanunu madde 66