28 Aralık 2022 tarihinde Cumhurbaşkanı emeklilikte yaşa takılanlar için açıklama yapmış, 08.09.1999 tarihinden önce sigorta girişi olan milyonlarca kişinin emekli olabilmesinin yolunun açılacağını müjdelemiştir. 08.09.1999 tarihi öncesinde sigorta girişi yapılmış olan ve sigortalılık süresi, prim ödeme şartlarını sağlayan herkes gibi çıraklık ve staj nedeniyle sigorta primi yatmış olan veya bu dönemi borçlanan sigortalılar da büyük bir beklentiyle ilgili düzenlemelerinin Resmi Gazete ’de yayınlanmasını beklemiştir.

Ancak 08.09.1999 tarihinden önce staj ve çıraklık sigortası yapılmış olan sigortalılar sigortalılık süresi ve prim ödeme şartlarını sağlamış olmasına rağmen son düzenlemeden faydalanamamış ve emekli olamamıştır. Çeşitli platformlarda seslerini duyurmaya çalışan “staj ve çıraklık mağdurları için hukuki bir çıkış yolu var mıdır?”, “staj ve çıraklık mağdurları hukuken ne yapabilir?”  konuları bu yazımızda ele alınacaktır.

Yıllara Göre Emekli Olma Koşulları

8 Eylül 1999 tarihine kadar geçerli olan 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu radikal değişikliklerle yürürlükten kaldırılmış, yerine 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu getirilmiştir. Ancak 08.09.1999 tarihine kadar olan süreçte 506 sayılı Kanunun geçerli olması, böylece kazanılmış hakların korunması sağlanmıştır. Buna göre;

• 09.1999 tarihi ve öncesinde ilk defa sigorta girişi yapılanların emekliliğe hak kazanmaları için sigortalılık süresi ve prim ödeme gün sayısı şartlarını yerine getirmesi gerekmektedir.
• 09.1999 tarihinde emekli olanlar ile 08.09.1999 tarihinde sigortalı kadınlardan 18 sene, sigortalı erkeklerden 23 senelik sigortalılık süresini dolduranların;

-Kadın için 50 yaş, erkek için 55 yaşını doldurması ve en az 5000 gün prim ödemesi,

– Kadın için 50 yaş, erkek için 55 yaşını doldurması ve 15 yıllık sigortasının bulunması ve en az 3600 gün prim ödemesi,

– Kadın için 50 yaş, erkek için 55 yaşını doldurmasa dahi kadının 20 sene, erkeğin 25 senelik sigortalılığının bulunması ve en az 5000 gün prim ödemesi şartları dahilinde emekliliğe hak kazanılmaktadır.

• Ancak 08.09.1999 tarihinde söz konusu koşulların sağlanamaması halinde 4759 sayılı Kanunda belirtilen koşullarda (emekli aylığı için öngörülen kademeli geçiş süreci çerçevesinde) emekli olabilmektedir. Buna göre sigortalı kadın ve erkeklerin 23.05.2002 tarihindeki sigortalılık süresine göre emekli olabilmeleri öngörülmüştür.
• 05.2002 tarihine gelindiğinde ise 15 yıl ve 3600 prim gün sayısı kriteri getirilmiştir. Bu şartlarla birlikte kadınların 50 yaşını, erkek sigortalıların 55 yaşını doldurmasıyla emekli olabilmeleri mümkündür. 23.05.2002 tarihinde bu şartların sağlanmaması halinde ise;
• 15 yıl ve 3600 prim günü şartını 24.05.2002 ila 23.05.2005 arasında sağlayan kadınların 52, erkeklerin 56 yaşını doldurmuş olması şartıyla,
• 15 yıl ve 3600 prim günü şartını 24.05.2005 ila 23.05.2008 arasında sağlayan kadınların 54, erkeklerin 57 yaşını doldurmuş olması şartıyla,
• 15 yıl ve 3600 prim günü şartını 05.2008 ila 23.05.20011 arasında sağlayan kadınların 56, erkeklerin 58 yaşını doldurmuş olması şartıyla,
• 15 yıl ve 3600 prim günü şartını 24.05.2011 sonrasında sağlayan kadınların 58, 24.05.2011 ve 23.05.2014 tarihleri arasında sağlayan erkeklerin 59 yaşını, 24.05.2014 tarihinden sonra sağlayan erkeklerin ise 60 yaşını doldurmasıyla emekliliğe hak kazanmaları mümkün kılınmıştır.

Yasa değişikliği sonrasında ilk defa hizmet akdi ile çalışacak olanlar için de yıllara göre farklı kriterler öngörülmüştür. 08.09.1999 tarihi ile 30.04.2008 tarihleri arasında ilk defa sigorta girişi yapılan;

• 7000 gün prim ödeme, kadın için 58, erkek için 60 yaşını doldurmak,
• 25 yıl sigortalı olma koşulu ile 4500 gün prim ödeme ile kadın için 58, erkek için 60 yaşını doldurmak,

koşullarını sağlayanların emekli olmaları mümkün kılınmıştır.

30.04.2008 tarihi geçiş için son tarih olarak belirlenmiştir. Bu tarihten sonra ilk defa hizmet akdi ile çalışacak olanlara uygulanacak yasa 5510 sayılı yasadır. Buna göre:

• Sigortalı kadının 58 yaşını, erkeğin 60 yaşını doldurması şartıyla 7200 prim ödemesi ile (01.01.2036 yılına kadar)
• 01.2036 yılından sonra ise 7200 prim gününü doldurmuş olmak şartıyla gün koşulunun doldurulduğu tarihe göre emeklilik mümkün kılınmıştır:

Emeklilikte Yaşa Takılanlar (EYT) Mağduriyeti Nedir ?

Yukarıda da açıklandığı üzere yeni yasanın yürürlüğe girmesi ile emekli olma koşulları ağırlaştırılmıştır. Şartların ağırlaşmasıyla kişiler prim gün ve yıl haddini doldurmalarına rağmen belli bir yaşı beklemek zorunda kalmıştır. Detaylı açıklamalardan da görüldüğü gibi gün farkı dahi birkaç yıl beklemeyi zorunlu hale getirmiş, bu da kişilerin mağduriyetine sebep olmuştur.

Emeklilikte yaşa takılan (EYT) mağdurlar küçük yaşlardan itibaren aktif olarak iş hayatına atılan, artık kendinde çalışma gücü bulamayan ancak emekli de olmayan, çalışmak zorunda kalan bir grup haline gelmiştir. Yıllardır gerek sosyal medya gerekse Mecliste yaptıkları çalışmalarla seslerini duyurmuş ve sorunlarına kısmi de olsa çözüm bulunmuştur.

“ EYT’liye Müjde” Başlığıyla Gündeme Gelen Düzenlemeden Tüm Mağdurlar Faydalandı mı ?

7438 sayılı Sosyal Sigortalar Ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu İle 375 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununa geçici madde eklenmiş; sigorta girişi 08.09.1999 tarihi ve öncesi olan, prim gün ve yıl şartını tamamlayan kadın ve erkek sigortalıların yaş haddini beklemesine gerek kalmamıştır. Ve emekli olmaya hak kazanmıştır.

Ancak bu düzenlemeden faydalanmayı bekleyen, 08.09.1999 tarihi öncesinde staj ve çıraklık yapan ve sigorta girişleri yapılan sigortalılık süresi, prim ödeme şartlarını sağlayan mağdurların beklentileri karşılanmamıştır. Bu kişilerin sigorta primlerinin ödenmiş olması veya borçlanma yoluyla şartları sağlamış olmaları dikkate alınmaksızın emekli olma hakkı verilmemiştir.

EYT Düzenlemesinden Faydalanamayan Staj ve Çıraklık Mağdurlarının Hukuki Durumu

 Çıraklık ve staj sigortası ilk defa 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu geçici 4. Maddesiyle gündeme gelmiştir:

Sigorta primlerinin ödenmeye başlanması

Geçici Madde 4 – “Bu Kanunun 25 inci maddesine göre sigorta primlerinin ödenmesine bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihi takip eden mali yılbaşından itibaren başlanır. Bu tarihe kadar olan sürede primlerin işyeri sahiplerince ödenmesine devam olunur.”(1)

Ancak yetkililerce yapılan açıklamalarda çırak ve stajyer pozisyonundaki kişilerin işçi olarak çalışmadıkları, bu kişilerin çalışmasının eğitim sürecinin bir parçası sayılacağı dolayısıyla sigorta primleri yatmış olsa dahi bu kişilerin çalışmalarının emekliliğe etkili olamayacağı savunulmaktadır.

Yetkililerin savunmaları, mezkur Kanun Maddesi, 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu ve 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu çerçevesinde mevcut ele alınmalıdır.

3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu madde 11’de çırakların statüleri açıklanmıştır:

Madde 11 – “Aday çırak ve çırak; öğrenci statüsünde olup, öğrencilik haklarından yararlanır. Bunlar işyerinde çalışan işçi sayısına dahil edilmezler.”(2) hükmüne göre çırak ve stajyerlerin öğrenci olduğu, işçi olarak vasıflandırılamayacağı açıklanmıştır.

Aynı Kanun madde 13/4 de; “Bu Kanunun uygulandığı yer ve meslek dallarında 818 sayılı Borçlar Kanunu’nun çıraklık sözleşmesine dair hükümleri ile onsekiz yaşını doldurduktan sonra sözleşmesi devam eden çıraklar hakkında 1475 sayılı İş Kanununun, İşçi Sağlığı ve Güvenliği başlıklı beşinci bölümünde yer alan hükümleri dışındaki hükümler uygulanmaz.” (3)denmiş, çırakların 18 yaşını geçmesi halinde de İş Kanuna tabi olmayacakları değerlendirilmiştir.

Madde 25-

“Aday çırak, çıraklar, işletmelerde mesleki eğitim gören öğrenciler ile mesleki ve teknik ortaöğretim okul ve kurumlarında okumakta iken staja, tamamlayıcı eğitime veya alan eğitimine tabi tutulan öğrencilerin sigorta primleri asgari ücretin yüzde ellisi üzerinden, Bakanlık ile mesleki ve teknik eğitim yapan yükseköğretim kurumlarının bağlı olduğu üniversitelerin bütçesine konulan ödenekten karşılanır.

Aday çırak, çırak ve işletmelerde mesleki eğitim gören, staj veya tamamlayıcı eğitime devam eden öğrenciler ile mesleki ve teknik eğitim okul ve kurumlarında alan eğitimine başlayan öğrenciler hakkında 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanununun 23, 24, 35 ve 42 nci maddeleri hükümleri uygulanmaz. Ayrıca bunlara aynı Kanuna göre işgöremezlik ödenekleri bağlanacak sürekli işgöremezlik gelirine esas olacak günlük kazançların tespitinde sigorta primine esas tutulan ücret dikkate alınır.”(4)

5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun staj ve çıraklığa ilişkin maddeleri de aşağıda sıralanmıştır:

Madde 5-

1. b) (Değişik: 13/2/2011-6111/24 md.) 5/6/1986 tarihli ve 3308 sayılı Meslekî Eğitim Kanununda belirtilen aday çırak, çırak ve işletmelerde meslekî eğitim gören öğrenciler hakkında iş kazası ve meslek hastalığı ile hastalık sigortası; meslekî ve teknik ortaöğretim ile yükseköğrenimleri sırasında staja tabi tutulan öğrenciler, mesleki ve teknik ortaöğretim sırasında tamamlayıcı eğitim ya da alan eğitimi gören öğrenciler, kamu kurum ve kuruluşları tarafından desteklenen projelerde görevli bursiyerler ile 2547 sayılı Yükseköğretim Kanununun 46 ncı maddesine tabi olarak kısmi zamanlı çalıştırılan öğrencilerden aylık prime esas kazanç tutarı, 82 nci maddeye göre belirlenen günlük prime esas kazanç alt sınırının otuz katından fazla olmayanlar hakkında ise iş kazası ve meslek hastalığı sigortası uygulanır. Bu bentte sayılanlar, 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamında sigortalı sayılırlar ve bunlardan bakmakla yükümlü olunan kişi durumunda olmayanlar hakkında ayrıca genel sağlık sigortası hükümleri uygulanır.(5)

Sigortalılığın başlangıcı

 Madde 7– “Sigorta hak ve yükümlülükleri 4 üncü maddenin birinci fıkrasının; a) (a) bendi kapsamında sigortalı sayılanlar için çalışmaya, meslekî ve teknik eğitime, meslekî ve teknik ortaöğretim sırasında tamamlayıcı eğitim ya da alan eğitimine, staja veya bursiyer olarak göreve başladıkları tarihten..”(6)

Madde 80-

1. k) (Ek: 13/2/2011-6111/37 md.) (…)126 yükseköğrenimleri sırasında staja tabi tutulan öğrenciler, kamu kurum ve kuruluşları tarafından desteklenen projelerde görevli bursiyerler ve 2547 sayılı Kanunun 46 ncı maddesine tabi olarak kısmi zamanlı çalıştırılan öğrencilerden aylık prime esas kazanç tutarı 82 nci maddeye göre belirlenen günlük prime esas kazanç alt sınırının otuz katından fazla olmayanlar ile kursiyerlerin prime esas günlük kazançlarının hesaplanmasında prime esas günlük kazanç alt sınırı dikkate alınır. (Değişik ikinci cümle: 2/12/2016-6764/57 md.) Aday çırak, çırak, işletmelerde mesleki eğitim, mesleki ve teknik ortaöğretim sırasında staj, tamamlayıcı eğitim ya da alan eğitimi gören öğrencilerin prime esas kazançları ilgili kanunlarında öngörüldüğü şekilde belirlenir.(7)

Madde 87-

1. e) 5 inci maddenin (b) bendinde belirtilen aday çırak, çırak ve işletmelerde meslekî eğitim görenler ile meslekî veya teknik ortaöğretimde okumakta iken (…)149 staja tâbi tutulan öğrenciler ile tamamlayıcı eğitim ya da alan eğitimi gören öğrenciler için Milli Eğitim Bakanlığı veya bu öğrencilerin eğitim gördükleri okullar veya kurumlar, kamu kurum ve kuruluşları tarafından desteklenen projelerde görevli bursiyerler için projenin yürütüldüğü kamu kurum ve kuruluşları, özel sektör kuruluşları ve üniversiteler, yüksek öğrenim sırasında (…)149 staja tâbi tutulan veya işletmelerde meslekî eğitim gören öğrenciler için öğrenim gördükleri yüksek öğretim kurumu,(8)

İlgili mevzuat detaylı şekilde irdelendiğinde; çırak ve stajyerlerin öğrenci vasfı ile eğitimin bir parçası olarak çalıştıkları, çalıştıkları süre boyunca ilgili eğitim kurumlarının sigorta primi yatırmakla yükümlü oldukları ancak bu sigortanın kapsamının meslek hastalığı ve iş kazası konusunda koruma sağlamakla sınırlı olduğu anlaşılmaktadır. Dolayısıyla yetkililerin yaptıkları açıklamaların mevzuata uygun olduğu anlaşılmıştır.

250 bin staj ve çıraklık mağduru olan ve gelişmeleri an be an takip eden sigortalıların açıklanan gerekçelerle yargı yoluna başvurması halinde olumlu netice almaları mümkün görünmemektedir. Bu nedenle konunun kurulan STK ve Platformlar aracılığıyla yasama organı tarafından dikkate alınması sağlanmalıdır. Sigorta girişi yapılmış ve mevzuatta belirtilen diğer şartları sağlayan emekçilerin haklarını savunmak için avukatlar olarak da bizler gerekli çalışmaları yapmaktayız.

Av. Arb. Handan SAYAN ÖZGÜL 

Kaynaklar:

1. 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu geçici madde 4.
2. 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu madde 11.
3. 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu madde 13.
4. 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu madde 25.
5. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu madde 5.
6. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu madde 7.
7. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu madde 80.
8. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu madde 87.