Çırağın Verdiği Zarardan Usta mı Sorumlu?

Çırak işçi sayılmadığı için verdiği zarardan ustanın sorumlu olmayacağı sık duyulan bir kanaattir, ama adam çalıştıranın sorumluluğu iş sözleşmesine bakmaz: Türk Borçlar Kanunu m.66, kendi işini başkasına gördüren herkesi, o kişinin iş sırasında başkalarına verdiği zarardan sorumlu tutar. Mesleki Eğitim Kanunu çırağı “öğrenci statüsünde” sayar ve işyerindeki işçi sayısına katmaz; bu, çırağın ustanın talimatıyla ve gözetiminde çalıştığı gerçeğini değiştirmez. Bu yüzden çırağın müşteriye, komşuya veya yoldan geçen birine verdiği zarar için zarar gören, işyeri sahibine doğrudan başvurabilir.

Ustanın bu sorumluluktan kurtulmasının yolu da aynı maddededir: çırağı seçerken, işi tarif ederken ve onu gözetirken gereken özeni gösterdiğini kendisi ispat etmek zorundadır. Çırakta bu ispat, deneyimli bir işçiye göre daha zordur; çünkü kanun çırağın pratik eğitimini zaten “usta öğreticinin gözetiminde” yapılacak bir faaliyet olarak tarif eder.

Çırağın Verdiği Zarardan Usta mı Sorumlu?

Kural olarak evet. Çırak, ustanın ya da işyeri sahibinin verdiği bir işi yaparken üçüncü bir kişiye zarar verirse, o kişi tazminatı işyeri sahibinden isteyebilir. Kanun bunun için ustanın da kusurlu olmasını aramaz; zarar gören, ustanın bir hata yaptığını ispat etmek zorunda değildir. Sorumluluktan kurtulmak isteyen taraf ustadır ve kurtulmak için kendi özenini ispat etmesi gerekir.

Bu sorumluluğun dayanağı, tazminat hukukunda “adam çalıştıranın sorumluluğu” diye anılan Türk Borçlar Kanunu m.66’dır. Madde, adam çalıştıranın, çalışanın kendisine verilen işin yapılması sırasında başkalarına verdiği zararı gidermekle yükümlü olduğunu söyler. Burada aranan şey bir iş sözleşmesi, sigorta girişi veya ücret değildir; aranan şey, bir kişinin başkasının işini onun talimatı ve denetimi altında görmesidir. Çırak bu tarifin en tipik örneğidir: ustanın dükkânında, ustanın verdiği işi, ustanın gösterdiği şekilde yapar.

Sorumluluğun sınırı da aynı cümlede çizilir: zarar, çırağa verilen işin yapılması sırasında doğmuş olmalıdır. Çırağın mesai bitiminde kendi arkadaşlarıyla yaptığı bir kavga ya da ustanın haberi olmadan kendi hesabına üstlendiği bir iş, kural olarak ustanın sorumluluğuna girmez. Hangi durumların “iş sırasında” sayıldığı aşağıda ayrıca ele alınıyor.

Adam Çalıştıranın Sorumluluğu Nedir, Çırak “Çalışan” Sayılır mı?

Adam çalıştıranın sorumluluğu, kendi işini başkasına gördüren kişinin, o kişinin iş sırasında verdiği zarardan sorumlu tutulmasıdır. Türk Borçlar Kanunu bu sorumluluğu kusursuz sorumluluk hâlleri arasında, “özen sorumluluğu” başlığı altında düzenler. Kusursuz denmesinin sebebi, sorumluluğun ustanın kendi kusuruna bağlanmamasıdır; özen sorumluluğu denmesinin sebebi ise ustanın özen gösterdiğini ispatlayarak kurtulabilmesidir.

Maddenin kullandığı “çalışan” kavramı, İş Kanunundaki “işçi” kavramından geniştir. Belirleyici olan, iki kişi arasında bir bağımlılık ilişkisi bulunmasıdır: Bir taraf işi verir, nasıl yapılacağını söyler ve denetler; diğer taraf bu talimatlara uyar. Ücretli veya ücretsiz olması, sürekli veya geçici olması, yazılı bir sözleşmeye dayanıp dayanmaması bu ilişkinin varlığını tek başına belirlemez.

Çırak açısından bu ilişki kanunun kendi metninden çıkar. 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu m.12, çırağın pratik eğitiminin işyerinde ve “usta öğreticinin gözetiminde” yapılacağını; m.21 ise işletmelerde eğitim gören öğrencilerin işyerinin şartlarına ve çalışma düzenine uymak zorunda olduğunu söyler. Çırak, işyerinin düzenine bağlıdır ve ustanın gözetimi altındadır. Bu, TBK m.66’nın aradığı bağımlılık ilişkisinin ta kendisidir.

Yanlış anlamanın kaynağı aynı Kanunun m.11 hükmüdür: aday çırak ve çırak “öğrenci statüsünde” sayılır ve işyerinde çalışan işçi sayısına dahil edilmez. Bu hüküm çırağın iş hukukundaki konumunu, örneğin işçi sayısına bağlı yükümlülüklerin hesabını ilgilendirir; üçüncü kişiye karşı tazminat sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Üçüncü kişi açısından önemli olan, zararı verenin işyerinin işini görüp görmediğidir.

Yargıtay da çırağın işçi olmamasını, işyeri sahibiyle arasında bir çalışma ilişkisi bulunmadığı şeklinde okumaz. Yargıtay 9. Hukuk Dairesinin 2017/6174 E., 2017/16514 K. sayılı kararında ve 22. Hukuk Dairesinin 2015/30473 E., 2018/10743 K. sayılı kararında aynı ifade yer alır: “İşveren ile çırak arasında iş ilişkisi var ise de yapılan işin gereği çırak İş Kanunu hükümlerinden yararlanamamaktadır.” Yani çırak, İş Kanunu’nun 4. maddesindeki istisna nedeniyle kıdem tazminatı gibi işçilik haklarından yararlanamaz; ama işyeri sahibinin işini onun düzeni içinde gördüğü gerçeği yerinde durur. Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin 2013/1398 E., 2013/3157 K. sayılı kararındaki olayda, ilk derece mahkemesi işyerindeki çırağın müşteriye ait aracı bir çocuğun üzerine sürmesi üzerine açılan davayı işyeri sahibi yönünden reddetmişti; Daire, işyeri sahibinin eski Borçlar Kanunu m.55 (bugünkü TBK m.66) uyarınca sorumlu tutulması gerektiği gerekçesiyle kararı bozdu.

Aday çırak, MESEM öğrencisi ve stajyer de aynı kurala girer mi?

Girer. Mesleki Eğitim Kanunu m.3; aday çırak, çırak ve işletmelerde mesleki eğitim gören öğrenciyi ayrı ayrı tanımlar, ama aynı maddedeki usta öğretici tanımı, üçünün de işyerindeki eğitiminden usta öğreticiyi sorumlu tutar. Mesleki eğitim merkezine (MESEM) kayıtlı bir öğrencinin haftanın bir bölümünü okulda geçirmesi, işyerinde bulunduğu günlerde işyerinin işini görmesini değiştirmez. Staj yapan meslek lisesi veya üniversite öğrencisi için de ölçü aynıdır: Staj sırasında kendisine verilen bir işi yaparken zarar verirse, stajın yapıldığı işletme adam çalıştıran sıfatıyla muhatap olur.

Bu kişilerin kendilerinin uğradığı iş kazaları ise ayrı bir sorudur ve sigortalılık, işverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri gibi başka kurallara tabidir. O tarafı Stajyer İş Kazası Geçirirse Ne Olur? Tazminat Kime Karşı Açılır? yazısında ayrıca anlattım.

Usta bir şirkette çalışıyorsa kim sorumlu olur?

Bu durumda adam çalıştıran usta değil, işletmenin sahibidir. Çırağın çıraklık sözleşmesi işyeri sahibiyle yapılır (Mesleki Eğitim Kanunu m.13); usta öğretici çoğu zaman o işyerinin bir çalışanıdır. Çırağın verdiği zarar için TBK m.66 kapsamındaki muhatap işletmeyi işleten kişi veya şirkettir. Usta öğreticinin kendisi ise ancak kendi kusuru varsa, örneğin tehlikeli bir işi tecrübesiz çırağa tek başına bıraktıysa, genel haksız fiil kuralı olan TBK m.49 uyarınca ayrıca sorumlu tutulabilir.

Esnaf ve sanatkâr işletmelerinde usta ile işyeri sahibi çoğu zaman aynı kişidir; bu yazıda “usta” dendiğinde bu yüzden işyeri sahibi kastediliyor.

Adam Çalıştıranın Sorumluluğu Şartları Nelerdir?

Adam çalıştıranın sorumluluğu için üç şartın birlikte bulunması gerekir:

• Bağımlılık ilişkisi: Zararı veren kişi, adam çalıştıranın talimatı ve denetimi altında çalışıyor olmalıdır. Çırak, aday çırak ve işletmede eğitim gören öğrencide bu şart kural olarak sağlanır.
• İş sırasında verilen zarar: Zarar, çalışana verilen işin yapılması sırasında ve o işle bağlantılı olarak doğmalıdır. İşle hiçbir ilgisi olmayan, yalnızca aynı saatte yapılmış bir fiil bu şartı karşılamaz.
• Hukuka aykırı zarar ve illiyet: Üçüncü kişi bir zarara uğramış olmalı ve bu zarar çalışanın fiilinden doğmuş olmalıdır.

Bu listede ustanın kusuru yoktur. Zarar gören, ustanın çırağı kötü seçtiğini veya iyi denetlemediğini ispat etmek zorunda değildir; bu şartlar oluştuğunda ustanın sorumluluğu kendiliğinden doğar. Ustanın yapabileceği tek şey, aşağıda anlatılan kurtuluş kanıtını getirmektir.

Çırağın kendisinin kusurlu olup olmadığı da doğrudan bir şart olarak sayılmaz; ancak uygulamada bu soru, ustanın çırağa rücu edip edemeyeceği ve tazminatın paylaştırılması aşamasında belirleyici olur.

“Kendisine verilen işin yapılması sırasında” ne demek?

Bu ifade, zararın işin görülmesiyle bağlantılı olmasını arar. Bir mobilya atölyesinde çırağın taşıdığı dolabı müşterinin kapısına çarpıp kırması, bir oto tamirhanesinde çırağın müşterinin aracını yıkama alanına çekerken duvara sürtmesi ya da bir kuaför çırağının müşterinin saçını yakması iş sırasında verilen zararlardır. Çırak bu işleri ustanın verdiği talimatın dışına çıkarak, yanlış yöntemle veya dikkatsizce yapmış olsa bile sonuç değişmez; çünkü zarar, ona verilen işin yapılması sırasında doğmuştur.

Buna karşılık çırağın iş saati içinde olsa bile işle ilgisi olmayan kişisel bir fiili, örneğin dükkâna gelen biriyle özel bir sebeple kavga etmesi, kural olarak bu kapsama girmez. Sınırda kalan durumlarda mahkeme, fiilin işin görülmesiyle iç içe olup olmadığına, işyerinin araç, gereç veya imkânının kullanılıp kullanılmadığına bakar.

Sınırın nereden geçtiğini gösteren güncel karar, Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 2023/963 E., 2025/230 K. sayılı ve 16.04.2025 tarihli kararıdır. Olayda bir şirketin işçileri, şirketin parasını ödediği bir otelde konaklarken odalara zarar vermiş; otel zararı şirketten istemişti. Özel Daire, işçilerin barınma yerinde de şirketin denetimi altında olduğunu kabul ederek şirketi adam çalıştıran sıfatıyla sorumlu görmüştü. Hukuk Genel Kurulu ise oy çokluğuyla bu görüşe katılmadı: Zarar işin yapılması sırasında değil, iş saatleri dışında ve işle ilgisi olmayan bir zaman diliminde doğduğu için işçilerin yaptığı işle zarar arasında illiyet bağı bulunmadığını, bu zarardan şirkete TBK m.66 uyarınca gidilemeyeceğini söyledi. Kurul görüşmelerinde şirkete konaklama sözleşmesi üzerinden gidilebileceği görüşü de ileri sürülmüş, ancak çoğunlukça benimsenmemiştir. Çırak açısından sonuç açıktır: Çırağın işyeri dışında, kendi zamanında verdiği zarar ustanın sorumluluğuna kural olarak girmez; işyerinde ve iş sırasında verdiği zarar ise girer. Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin yukarıda anılan kararı da bu bağlantıyı “zarar verici eylem ile çalıştıranın görülen işi arasında fonksiyonel bağlılık bulunması yeterlidir” diye tarif eder.

Usta Sorumluluktan Nasıl Kurtulur?

Usta, ancak gereken özeni gösterdiğini ispat ederse sorumluluktan kurtulur. TBK m.66/2 bu özeni üç noktada arar: çalışanı seçerken, işiyle ilgili talimat verirken ve gözetim ile denetimde bulunurken zararın doğmasını engellemek için gerekli özen. İspat yükü ustadadır; zarar gören tarafın bu konuda bir şey ispat etmesi gerekmez.

Çırak söz konusu olduğunda bu üç unsurun her biri ağırlaşır. Seçme özeni bakımından, Mesleki Eğitim Kanunu m.10, mesleki eğitim merkezi programına çırak öğrenci olarak kayıt için bünyenin ve sağlık durumunun girilecek mesleğin gerektirdiği işleri yapmaya uygun olmasını arar; tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde ayrıca öğrenim ve yaş şartları belirlenir. Talimat özeni bakımından, çırak mesleği öğrenme aşamasındadır; deneyimli bir işçiye yetecek kısa bir tarif, çırak için yetmeyebilir. Gözetim özeni bakımından ise kanun pratik eğitimi açıkça usta öğreticinin gözetimine bağlar ve m.15 ile çırak alabilmek için işyerinde usta öğretici bulunmasını şart koşar.

Bir işletmede çalışan çırak için ikinci bir ispat yükü daha vardır. TBK m.66/3’e göre bir işletmede adam çalıştıran, işletmenin çalışma düzeninin zararın doğmasını önlemeye elverişli olduğunu ispat etmedikçe, işletmenin faaliyetleri dolayısıyla sebep olunan zarardan sorumludur. Bu, ustanın yalnızca o anki gözetimini değil, işin nasıl örgütlendiğini de sorgulatır: Tehlikeli makineye kimin dokunabileceği, müşteri aracını kimin kullanabileceği, hangi işin hangi aşamadan sonra çırağa bırakılacağı gibi kurallar konmuş ve uygulanmış mı?

Yargıtay, kurtuluş kanıtının ustanın “kusurum yoktu” demesiyle aynı şey olmadığını vurgular. Hukuk Genel Kurulunun 2023/963 E., 2025/230 K. sayılı kararında aktarıldığı üzere bu kanıt “niteliği itibariyle bir kusursuzluk kanıtı olmayıp, sorumluluktan kurtulma kanıtıdır”; adam çalıştıran ancak zararın meydana gelmemesi için somut durumun gerektirdiği her türlü objektif dikkat ve özeni gösterdiğini ispat ederse kurtulur. Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin 2013/1398 E., 2013/3157 K. sayılı kararındaki çırak olayında Daire, adam çalıştıranın görülecek işe uygun bilgi ve yetenekte bir kişiyi seçmekle yükümlü olduğunu hatırlatmış; işyeri sahibinin çırağın eylemini engelleyecek tedbirleri almadığını ve bir kurtuluş kanıtı getirmediğini tespit ederek sorumluluğu kabul etmiştir. Müşteriye ait bir aracın çırağın eline geçebildiği bir işyerinde, bu tedbirlerin varlığını ispat etmek ustaya düşer.

Çırağa tek başına iş bırakmak özen eksikliği sayılır mı?

Her zaman sayılmaz; işin niteliğine ve çırağın gelişim düzeyine bakılır. Kalfalığa yaklaşmış, aynı işi defalarca ustanın gözetiminde yapmış bir çırağa basit ve risksiz bir işin bırakılması özen eksikliği olmayabilir. Buna karşılık ilk aylarındaki bir aday çırağa müşterinin aracını kullandırmak, tehlikeli bir makineyi çalıştırtmak veya kimyasal madde kullanılan bir işi yalnız yaptırmak, gözetim özeninin gösterilmediği yönünde güçlü bir karine oluşturur.

Usta açısından pratik sonuç şudur: Çırağın hangi işleri bağımsız yapabildiğini gösteren bir kayıt, eğitim planı, verilen talimatlar ve işyeri kuralları, olası bir davada kurtuluş kanıtının en somut malzemesidir. Bunların hiçbiri yoksa, mahkemenin ustanın “dikkatli davrandım” beyanına itibar etmesi beklenmemelidir.

Çırak da Ayrıca Sorumlu mu?

Sorumlu olabilir. Adam çalıştıranın sorumluluğu, zararı verenin kendi sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Çırak kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille zarar vermişse, genel kural olan TBK m.49 uyarınca kendisi de zarar görene karşı sorumludur. Usta ile çırak aynı zarardan farklı sebeplerle sorumlu olduklarından, TBK m.61 uyarınca zarar görene karşı müteselsil sorumlu olurlar; zarar gören tazminatın tamamını ikisinden birinden veya ikisinden birlikte isteyebilir.

Uygulamada zarar gören çoğu zaman ustaya yönelir, çünkü ödeme gücü olan ve sigortası bulunabilecek taraf odur. Çırağın da davaya dahil edilmesi ise iki açıdan anlam taşır: Ustanın kurtuluş kanıtını getirmesi ihtimaline karşı ikinci bir borçlu kalır ve çırağın kusurunun derecesi aynı dosyada tartışılmış olur.

Çırağın sorumluluğu için ayırt etme gücüne sahip olması gerekir. Ayırt etme gücü bir yaş sınırına bağlı değildir; çırak yaşındaki gençlerin büyük kısmı fiillerinin sonucunu kavrayabilecek durumdadır. Ayırt etme gücü bulunmayan bir kişinin verdiği zarar ise kendiliğinden karşılıksız kalmaz; TBK m.65 uyarınca hakkaniyet gerektiriyorsa hâkim, zararın tamamen veya kısmen giderilmesine karar verebilir. Bu ihtimalin ayrıntısı Ayırt Etme Gücü Olmayan Çocuğun Verdiği Zarar Karşılıksız mı Kalır? yazısındadır.

Çırak 18 yaşından küçükse ailesi de sorumlu olur mu?

Olabilir, ama bu ayrı bir sorumluluk sebebidir ve şartı farklıdır. Türk Medeni Kanunu m.369, ev başkanını ev halkından olan küçüğün verdiği zarardan, onu durumun gerektirdiği dikkatle gözetim altında bulundurduğunu ispat etmedikçe sorumlu tutar. Çırak ailesinin yanında yaşıyorsa ev başkanı çoğu zaman anne veya babadır.

Ancak çırak işyerinde, ustanın gözetimine bırakılmış hâldeyken zarar vermişse, o anki gözetimin ustada olduğu kabul edilir; ailenin kurtuluş kanıtı bu durumda çok daha kolaydır. Ailenin sorumluluğu, daha çok çırağın iş dışındaki zamanında verdiği zararlarda gündeme gelir. Ev başkanının sorumluluğunun şartları ve kurtuluş yolları Anne Baba Çocuğun Verdiği Zarardan Nasıl Kurtulur? yazısında ayrıntılı anlatıldı.

İlginç bir istisna, çırağın ustanın evinde kalmasıdır. TMK m.367/2, ev başkanının yetkisinin “işçilik, çıraklık veya benzeri sebeplerle” ev halkı olarak bir arada yaşayanların hepsini kapsadığını söyler. Ustasının yanında kalan küçük bir çırak için usta, işyerindeki adam çalıştıran sıfatına ek olarak evdeki ev başkanı da olabilir.

Yargıtay karar arama sisteminde çırağın işyerinde verdiği zarar için ailenin ev başkanı sıfatıyla sorumlu tutulduğu bir karar bulunamadı. Bu nedenle yukarıdaki değerlendirme TMK m.367 ve m.369’un metnine dayanır; işyerinde verilen zararda ana muhatabın usta olduğunu, ailenin sorumluluğunun ise ikinci planda kaldığını varsaymak gerçekçidir.

Çırak Ustanın Aracıyla Kaza Yaparsa Kim Öder?

Motorlu araçla verilen zararda öncelikle Karayolları Trafik Kanunu uygulanır. KTK m.85, motorlu aracın işletilmesi bir kişinin ölümüne, yaralanmasına veya bir şeyin zarara uğramasına sebep olursa, aracın işletenini sorumlu tutar ve işletenin, aracın sürücüsünün kusurundan kendi kusuru gibi sorumlu olduğunu açıkça söyler. Araç ustaya veya işletmeye aitse ve çırak bu aracı iş için kullanırken kaza yapmışsa, zarar gören işletene ve onun zorunlu trafik sigortacısına başvurur; burada TBK m.66’daki kurtuluş kanıtı da işe yaramaz, çünkü işletenin sorumluluğu daha ağırdır.

Çırağın ehliyetsiz olması zarar görenin hakkını ortadan kaldırmaz. Zorunlu trafik sigortası zarar görene ödeme yapar; ancak Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortası Genel Şartları B.4 maddesi, olayın gereken ehliyetnameye sahip olmayan bir kişinin aracı sevk etmesiyle meydana gelmesini sigortacının sigortalıya rücu sebepleri arasında sayar. Bu durumda yükün son durağı aracı ehliyetsiz çırağa veren usta olur. Reşit olmayan sürücülerde bu zincirin nasıl işlediği Reşit Olmayan Çocuk Araba Kullanırken Kaza Yaparsa Kim Sorumlu? yazısında anlatıldı.

Çırağın aracı ustanın izni olmadan alıp kendi işi için kullanması ise ayrı değerlendirilir. KTK m.107, motorlu aracı çalan kişiyi işleten gibi sorumlu tutar ve işletenin, kendisinin veya eylemlerinden sorumlu olduğu kişilerin aracın çalınmasında kusurlu olmadığını ispat etmesi hâlinde sorumlu tutulamayacağını düzenler. Anahtarın herkesin erişebileceği bir yerde bırakılması gibi durumlarda bu ispat zorlaşır. İzinsiz kullanımın her zaman “çalma” sayılıp sayılmayacağı olayın koşullarına göre mahkemece belirlenir.

Tamire bırakılan müşteri aracıyla kaza olursa

Oto tamirhanelerinde en sık görülen durum, çırağın ustanın değil müşterinin aracını kullanmasıdır. Bunun için Karayolları Trafik Kanunu’nda özel bir kural vardır. KTK m.104’e göre motorlu araçlarla ilgili mesleki faaliyette bulunan teşebbüslerin sahibi, gözetim, onarım, bakım, alım-satım veya benzeri bir amaçla kendisine bırakılan bir motorlu aracın sebep olduğu zararlardan işleten gibi sorumlu tutulur; aracın asıl işleteni ve onun zorunlu trafik sigortacısı bu zararlardan sorumlu değildir. Aynı madde, bu teşebbüs sahiplerini kendilerine bırakılan araçların tümünü kapsayan ayrı bir zorunlu mali sorumluluk sigortası yaptırmakla yükümlü kılar. Bu yüzden tamire bırakılan bir aracı çırak kullanırken kaza olursa, zarar gören için muhatap tamirhanenin sahibi ve bu özel sigortanın sigortacısıdır; araç sahibinin trafik poliçesine gitmek kural olarak sonuç vermez.

Yargıtay kararları da bu tabloyla uyumludur. (Kapatılan) Yargıtay 17. Hukuk Dairesinin 2007/710 E., 2007/1388 K. sayılı kararındaki olayda, oto tamir dükkânında çırak olarak çalışan kişi tamire bırakılan bir araçla başka bir araca çarpmış, hasarı ödeyen kasko sigortacısı işyeri sahipleri ile çırağa birlikte rücu etmişti. İşyeri sahipleri, çırağın aracı haberleri olmadan ve iş saatleri dışında kullandığını savundu; ilk derece mahkemesi tazminatın davalılardan müştereken ve müteselsilen tahsiline karar verdi, Daire de temyiz itirazlarını yerinde görmeyerek kararı onadı. Onama kısa gerekçelidir ve savunmayı ayrıca tartışmaz; ama aracın teşebbüse bırakılmış olduğu durumlarda “çırak habersiz aldı” savunmasının ustayı kendiliğinden kurtarmadığını gösterir. Bu kararı, iş saatleri dışındaki zarar için TBK m.66’yı uygulamayan Hukuk Genel Kurulu kararıyla birlikte okurken araç zararlarında KTK m.104’ün ayrı ve daha ağır bir sorumluluk kurduğu hatırda tutulmalıdır.

Adam Çalıştıranın Sorumluluğu ve İfa Yardımcısının Sorumluluğu Arasındaki Fark

Zarar gören kişi ustanın müşterisiyse, elinde ikinci ve çoğu zaman daha güçlü bir dayanak vardır: sözleşme. Aracını tamire bırakan, kıyafetini terziye veren veya kuaföre giden kişi ile işyeri arasında bir sözleşme kurulmuştur. TBK m.116’ya göre borçlu, borcun ifasını yanında çalışanlar gibi yardımcılarına bıraksa bile onların işi yürüttükleri sırada diğer tarafa verdikleri zarardan sorumludur.

İki yol arasındaki fark davanın sonucunu değiştirebilir:

Soru	Adam çalıştıranın sorumluluğu (TBK m.66)	İfa yardımcısının sorumluluğu (TBK m.116)
Kim başvurabilir?	Zarar gören herkes (yoldan geçen, komşu, müşteri)	Yalnız ustayla sözleşmesi olan kişi (müşteri)
Ustanın kurtuluş imkânı	Seçme, talimat ve gözetimde özen gösterdiğini ispatlarsa kurtulur	Gözetimde özen kanıtı yoktur; sözleşme ihlali varsa sorumluluk sürer
Sorumsuzluk anlaşması	Konu dışı	Önceden yapılabilir; ancak izinle yürütülen mesleklerde kesin hükümsüzdür (m.116/3)
Zamanaşımı	Öğrenmeden itibaren 2 yıl, her hâlde 10 yıl (TBK m.72)	Kural olarak sözleşme alacağına göre (TBK m.146-147)

Bu yüzden tamirhanede aracı zarar gören bir müşteri, “usta çırağını iyi denetledi” savunmasıyla karşılaşmak istemiyorsa talebini sözleşmeye de dayandırmalıdır. Zarar sözleşmenin konusu olan şeye değil, müşterinin başka bir malına veya bedenine verilmişse, örneğin kuaförde saç yerine yüzde yanık oluşmuşsa, iki dayanak birlikte ileri sürülebilir.

İşletmenin genel sorumluluğunun sözleşme ilişkisinde nasıl işlediğine benzer bir örnek, Valeye Verilen Araç Çalınırsa Kasko Teminatı ve İşletmenin Sorumluluğu yazısında incelendi.

Usta Ödediği Tazminatı Çıraktan Geri Alabilir mi?

Kısmen alabilir. TBK m.66’nın son fıkrası, adam çalıştıranın ödediği tazminat için zarar veren çalışana “ancak onun bizzat sorumlu olduğu ölçüde” rücu hakkına sahip olduğunu söyler. Bu cümle iki sınır koyar: Birincisi, çırağın kendisi kusurlu değilse rücu yoktur. İkincisi, çırak kusurlu olsa bile ustanın kendi gözetim eksikliği ya da işyerinin kötü örgütlenmesi zararda pay sahibiyse, bu kısım ustanın üzerinde kalır.

Paylaştırmada TBK m.62 uygulanır: her birine yüklenebilecek kusurun ağırlığı ve yarattıkları tehlikenin yoğunluğu göz önünde tutulur. Mesleği öğrenme aşamasındaki bir çırağın deneyimsizliği, işverene karşı sorumluluğunu düzenleyen TBK m.400’ün de dikkate aldığı bir ölçüdür: işin tehlikeli olup olmadığı, uzmanlık ve eğitim gerektirip gerektirmediği ve çalışanın işveren tarafından bilinen veya bilinmesi gereken yetenekleri sorumluluğun belirlenmesinde gözetilir. Çırağa yeteneğini aşan bir işi veren usta, o işin sonucunu çırağa yükleyemez.

Rücu talebi süreye bağlıdır. TBK m.73’e göre rücu istemi, tazminatın tamamının ödendiği ve birlikte sorumlu kişinin öğrenildiği tarihten itibaren iki yılda, her hâlde ödemeden itibaren on yılda zamanaşımına uğrar. Ustaya dava açıldığında durumu çırağa bildirmek de bu süre açısından önemlidir; madde, bildirim yapılmazsa sürenin bildirimin dürüstlük kurallarına göre yapılabileceği tarihte başlayacağını söyler.

Ustanın çırağa açacağı rücu davasının hangi mahkemede görüleceği de önemlidir. Yargıtay, çırak ile işyeri sahibi arasındaki uyuşmazlıklarda İş Kanunu uygulanmadığı için davanın iş mahkemesinde değil genel görevli hukuk mahkemesinde görülmesi gerektiğini tekrarlar (9. Hukuk Dairesi 2017/6174 E., 2017/16514 K.; 22. Hukuk Dairesi 2015/30473 E., 2018/10743 K.). İş sağlığı ve güvenliğine ilişkin uyuşmazlıklar ise bu kuralın istisnasıdır ve iş mahkemesinde görülür. Ustanın çırağa rücu ettiği bir davayı doğrudan ele alan bir Yargıtay kararı ise karar arama sisteminde bulunamadı; bu yüzden rücunun sınırları yukarıda TBK m.66/4, m.62 ve m.400’ün metnine göre anlatıldı.

Çırağın verdiği zarar maaşından kesilebilir mi?

Tek taraflı olarak kesilemez. TBK m.407, işverenin işçiden olan alacağı ile ücret borcunu işçinin rızası olmadıkça takas edemeyeceğini; rıza yoksa yalnız işçinin kasten sebebiyet verdiği ve yargı kararıyla sabit olan bir zarardan doğan alacağın, ücretin haczedilebilir kısmı kadar takas edilebileceğini düzenler. Dikkatsizlikle verilmiş bir zarar bu istisnaya girmez.

Çıraklık sözleşmesinin Borçlar Kanunu’ndaki hizmet sözleşmesi hükümlerine ne ölçüde tabi olduğu tartışılabilir; Yargıtay bu sözleşmenin İş Kanunu anlamında bir iş sözleşmesi olmadığını kabul eder (22. Hukuk Dairesi 2013/6970 E., 2014/4726 K.). Ancak sonuç değişmez: TBK m.144, “nafaka ve işçi ücreti gibi” borçlunun ve ailesinin bakımı için zorunlu olan ve doğrudan alacaklıya verilmesi gereken alacakların ancak alacaklının rızasıyla takas edilebileceğini söyler. Çırağın ücreti de bu niteliktedir.

Çırağın ücreti zaten düşüktür; Mesleki Eğitim Kanunu m.25 aday çırak ve çırak için yaşına uygun asgari ücretin yüzde otuzunu taban olarak belirler. Bu ücretten zarar bedeli kesmek, çoğu zaman hem hukuken mümkün olmaz hem de çıraklık sözleşmesini fiilen sona erdirir. Çırak küçükse, kesintiye “rıza” verme meselesinin velinin de katılımını gerektirebileceği ayrıca hesaba katılmalıdır.

İşçinin verdiği zararın ücretten kesilmesi, ücret kesme cezası ve bu zarar için işçiye dava açılması gibi soruların tamamı Şirket Aracıyla Kaza Yapan İşçi Hasarı Öder mi? yazısında ayrıntılı ele alındı.

Zarar Gören Kime, Nerede ve Ne Zaman Dava Açar?

Zarar gören kişi davasını işyeri sahibine karşı açar; çırağı ve şartları varsa ev başkanını da aynı davaya dahil edebilir. Usta, çırak ve ev başkanı farklı sebeplerle aynı zarardan sorumlu olduklarından müteselsil borçludurlar ve her biri zararın tamamından sorumlu tutulabilir.

Görevli mahkeme uyuşmazlığın niteliğine göre değişir. Haksız fiile dayanan genel tazminat davaları kural olarak asliye hukuk mahkemesinde görülür. Zarar gören, ustanın işyerinden hizmet alan bir tüketiciyse ve talebini bu sözleşmeye dayandırıyorsa tüketici mahkemesi gündeme gelir; tarafların ikisi de tacir olup uyuşmazlık ticari işletmeleriyle ilgiliyse ticari dava ve dava öncesi zorunlu arabuluculuk tartışılır. Esnaf ve sanatkârın tacir sayılmadığı, bu yüzden küçük bir atölyenin karıştığı her uyuşmazlığın ticari dava olmadığı da unutulmamalıdır. Görev kuralı yanlış seçildiğinde dava usulden reddedilebileceği için bu adım dava açılmadan önce netleştirilmelidir. Genel süreç Tazminat Davası Nasıl Açılır? yazısında anlatıldı.

Adam çalıştıranın sorumluluğu zamanaşımı

Haksız fiile dayanan tazminat talebi, TBK m.72 uyarınca zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten itibaren iki yılda, her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren on yılda zamanaşımına uğrar. Fiil aynı zamanda bir suç oluşturuyorsa ve ceza kanunu daha uzun bir dava zamanaşımı öngörüyorsa, o süre uygulanır. Motorlu araç kazalarında KTK m.109 aynı iki yıl ve on yıl yapısını kurar.

Talep sözleşmeye dayanıyorsa süre farklılaşır; TBK m.146 genel on yıllık süreyi, m.147 ise belirli sözleşmeler için beş yıllık süreyi düzenler. Hangi sürenin uygulanacağı, talebin hangi dayanağa oturtulduğuna bağlıdır; en kısa sürenin dolmasını beklemeden harekete geçmek gerekir.

Adam çalıştıranın sorumluluğu manevi tazminat

Çırağın verdiği zarar bir kişinin bedenine yönelmişse, zarar gören TBK m.56 uyarınca manevi tazminat da isteyebilir; ağır bedensel zarar veya ölüm hâlinde yakınlar da manevi tazminat talep edebilir. Adam çalıştıranın sorumluluğu bu talebi de kapsar; usta, kurtuluş kanıtını getiremediği sürece maddi ve manevi tazminatın ikisinden de sorumludur.

Maddi zararın kalemleri ise TBK m.53 ve m.54’te sayılır: tedavi giderleri, kazanç kaybı, çalışma gücünün azalmasından doğan kayıplar ve ölüm hâlinde destekten yoksun kalma zararı. Eşyaya verilen zararda onarım bedeli, değer kaybı ve kullanım kaybı istenebilir.

Çırak İş Sırasında Kendisi Yaralanırsa Ne Olur?

Bu soru, çırağın başkasına verdiği zarardan farklı bir hukuki rejime tabidir. Mesleki Eğitim Kanunu m.25, aday çırak, çırak ve öğrencinin eğitimi sırasında işyerinin kusuru hâlinde meydana gelecek iş kazaları ve meslek hastalıklarından işverenin sorumlu olduğunu söyler; çırak bu kapsamda iş kazası ve meslek hastalığı sigortasıyla da korunur. Bildirim yükümlülükleri, sigorta kolları ve tazminat davasının kime açılacağı Stajyer İş Kazası Geçirirse Ne Olur? Tazminat Kime Karşı Açılır? yazısında anlatıldı; çıraklık sürelerinin emekliliğe etkisi ise Çıraklık Sigortası Emeklilik Başlangıcı Sayılır mı? yazısının konusudur.

Adam Çalıştıranın Sorumluluğu Yargıtay Kararları

Çırağın verdiği zarar konusunda doğrudan yol gösteren kararlar ve ilgili ilkeler şunlardır:

Karar	Olay	Sonuç
Yargıtay 3. HD, 2013/1398 E., 2013/3157 K., 27.02.2013	İşyerindeki çırak, müşteriye ait aracı bir çocuğun üzerine sürerek yaraladı; ilk derece işyeri sahibi yönünden davayı reddetti	Bozma: İşyeri sahibi BK m.55 (TBK m.66) uyarınca sorumludur; zarar verici eylemle görülen iş arasında fonksiyonel bağlılık yeterlidir, kurtuluş kanıtı getirilmemiştir
(Kapatılan) Yargıtay 17. HD, 2007/710 E., 2007/1388 K., 26.04.2007	Oto tamir dükkânındaki çırak, tamire bırakılan araçla kaza yaptı; işyeri sahipleri aracın habersiz ve mesai dışında alındığını savundu	Onama: Kasko sigortacısının rücu talebi işyeri sahipleri ve çırak hakkında müştereken ve müteselsilen kabul edildi
Yargıtay HGK, 2023/963 E., 2025/230 K., 16.04.2025	İşçiler, şirketin ödediği otelde konaklarken odalara zarar verdi	Direnme onandı (oy çokluğu): İş saatleri dışında ve işle ilgisiz zamanda verilen zarar için TBK m.66 uygulanmaz
Yargıtay 9. HD, 2017/6174 E., 2017/16514 K., 24.10.2017 ve 22. HD, 2015/30473 E., 2018/10743 K., 04.05.2018	Çıraklık döneminde çalışan kişinin işçilik alacağı davaları	Çırak ile işveren arasında iş ilişkisi olsa da İş Kanunu uygulanmaz; uyuşmazlık genel görevli hukuk mahkemesinde görülür
Yargıtay 20. HD, 2015/1776 E., 2015/6836 K., 02.07.2015	Mesleki eğitim merkezinde çıraklık eğitimi alan öğrencinin, işyerinde freze makinesi bölümüne geçirildikten hemen sonra iş kazası geçirmesi	Çırağın kendi iş kazasına ilişkin tazminat davası iş mahkemesinde görülür

Bu kararlardan çıkan çizgi şudur: Çırağın iş sırasında ve işyerinin imkânlarıyla verdiği zarardan işyeri sahibi sorumludur; çırağın işle ilgisi olmayan, iş saatleri dışındaki kişisel fiilleri ise TBK m.66’nın dışında kalır. Araç zararlarında KTK hükümleri bu sorumluluğu daha da ağırlaştırır.

Usta Bu Riske Karşı Ne Yapabilir?

Ustanın sorumluluğu kanundan doğduğu için tamamen ortadan kaldırılamaz, ama hem riski hem de olası davadaki ispat yükünü hafifletmek mümkündür:

• Yazılı çıraklık sözleşmesi: Mesleki Eğitim Kanunu m.13, işyeri sahibinin çırağı çalıştırmaya başlamadan önce veli veya vasisiyle, reşitse kendisiyle yazılı sözleşme yapmasını zorunlu kılar. Sözleşmesiz çalıştırma, ileride bağımlılık ilişkisini değil, işyerinin düzensizliğini gösteren bir delil olur.
• Usta öğretici ve eğitim planı: Çırağın hangi işleri hangi aşamada bağımsız yaptığını gösteren kayıtlar, kurtuluş kanıtının temelidir.
• Yazılı işyeri kuralları: Müşteri aracını, tehlikeli makineyi veya kimyasal maddeyi kimin kullanabileceği yazılı olarak belirlenmeli ve uygulanmalıdır.
• Sigorta: Üçüncü kişilere verilen zararları karşılayan bir sorumluluk sigortası, ustanın ödeme yükünü hafifletir. Teminatın çırak ve stajyerlerin fiillerini kapsayıp kapsamadığı poliçede ayrıca kontrol edilmelidir.

Çırağınızın Verdiği Zarar İçin Size Talep mi Geldi?

Bir müşteri veya üçüncü kişi, çırağınızın verdiği zarar için sizden tazminat istiyorsa ilk soru, zararın iş sırasında doğup doğmadığıdır; ikinci soru ise elinizde gözetim ve talimata ilişkin hangi kayıtların bulunduğudur. Zarar gören taraftaysanız da aynı iki soru davanın kime ve hangi dayanakla açılacağını belirler. Dosyanızı bu iki soru üzerinden değerlendirmek isterseniz Ankara tazminat avukatı sayfamızdan ofisimizle iletişime geçebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Çırak işçi sayılmıyorsa usta yine de sorumlu olur mu?

Olur. Mesleki Eğitim Kanunu m.11 çırağı öğrenci statüsünde sayar ve işçi sayısına katmaz; ama TBK m.66 iş sözleşmesi değil, bağımlı çalıştırma ilişkisi arar. Çırak ustanın talimatı ve gözetimiyle çalıştığı için bu ilişki vardır.

Adam çalıştıranın sorumluluğu için ustanın kusuru aranır mı?

Aranmaz. Zarar gören ustanın kusurunu ispat etmek zorunda değildir. Usta ancak seçme, talimat ve gözetimde gerekli özeni gösterdiğini kendisi ispat ederse sorumluluktan kurtulur.

Çırak ustanın talimatına uymadıysa usta yine sorumlu mu?

Kural olarak evet. Zarar çırağa verilen işin yapılması sırasında doğmuşsa, işin yanlış yapılması sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Talimata aykırılık, ustanın kurtuluş kanıtında ve çırağa rücu ederken önem kazanır.

Çırak mesai dışında zarar verirse usta sorumlu olur mu?

Zarar işle bağlantılı değilse olmaz. Çırağın iş dışındaki kişisel fiilleri TBK m.66 kapsamına girmez; bu durumda çırak kendisi, küçükse şartları varsa ev başkanı sorumlu tutulabilir.

Sözleşmesiz çalışan çırağın verdiği zarardan usta sorumlu mu?

Sorumludur. Bağımlılık ilişkisi fiilen kurulmuşsa yazılı sözleşmenin yokluğu sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Üstelik Mesleki Eğitim Kanunu m.13 sözleşme yapmayı zorunlu kıldığı için sözleşmesiz çalıştırma, işyeri düzeninin eksik olduğunu gösteren bir unsur olarak ustanın aleyhine değerlendirilebilir.

MESEM öğrencisinin işyerinde verdiği zarardan okul sorumlu olur mu?

İşletmedeki eğitim sırasında işi veren ve gözeten işletme olduğu için muhatap kural olarak işletmedir. Okulun sorumluluğu, daha çok okulun kendi atölyesinde ve kendi gözetimindeki faaliyetlerde gündeme gelir; devlet okulunda bu talep idari yargının konusudur.

Ustaya dava açarken çırağı da davalı göstermeli miyim?

Zorunlu değildir, ama yararlı olabilir. Usta ve çırak müteselsil sorumlu olduğundan tazminatın tamamı ustadan istenebilir. Çırağın da davaya katılması, ustanın kurtuluş kanıtını getirmesi ihtimaline karşı ikinci bir borçlu bırakır.

Usta zararın tamamını çıraktan geri isteyebilir mi?

İsteyemez. TBK m.66’nın son fıkrası rücuyu çırağın bizzat sorumlu olduğu ölçüyle sınırlar. Ustanın gözetim eksikliğinden veya iş düzeninden kaynaklanan pay ustanın üzerinde kalır.

Çırak ustanın aletini veya makinesini kırarsa öder mi?

Kusuru varsa sorumlu olabilir, ama sorumluluğun ölçüsünde çırağın deneyimsizliği dikkate alınır. İşin tehlikesi, eğitim gerektirip gerektirmediği ve ustanın bildiği yetenekleri gözetilir; çırağa yeteneğini aşan bir işi veren usta, sonucun tamamını çırağa yükleyemez.

Çırak tamire bırakılan müşteri aracıyla kaza yaparsa kim öder?

KTK m.104 uyarınca aracın bırakıldığı tamirhanenin sahibi işleten gibi sorumludur; aracın sahibi ve onun trafik sigortacısı sorumlu değildir. Zarar gören, tamirhane sahibine ve tamirhanenin bu araçlar için yaptırmak zorunda olduğu mali sorumluluk sigortasına başvurur.

Usta zararı çırağın ücretinden kesebilir mi?

Rızası olmadan kesemez. TBK m.407 uyarınca rıza yoksa yalnız kasten verilmiş ve yargı kararıyla sabit bir zarar, ücretin haczedilebilir kısmı kadar takas edilebilir.

Çırağın verdiği zararı sigorta karşılar mı?

Poliçeye bağlıdır. Araç kazalarında zorunlu trafik sigortası zarar görene öder. Diğer zararlar için ustanın üçüncü kişilere karşı sorumluluk sigortası varsa, teminatın çırak ve stajyerlerin fiillerini kapsayıp kapsamadığı poliçeden kontrol edilmelidir.

Adam çalıştıranın sorumluluğu zamanaşımı kaç yıldır?

Haksız fiile dayanan talepte öğrenmeden itibaren iki yıl, her hâlde fiilden itibaren on yıldır (TBK m.72). Fiil suç oluşturuyor ve ceza zamanaşımı daha uzunsa o süre uygulanır.

Çırak 18 yaşından küçükse dava kime açılır?

Dava işyeri sahibine açılır; çırağın kendisi de ayırt etme gücüne sahipse davalı gösterilebilir. Küçük çırak adına davayı veli veya vasi takip eder. Zarar iş dışında verilmişse ev başkanının sorumluluğu ayrıca tartışılır.

Usta öğretici ile işyeri sahibi farklıysa kime başvurulur?

TBK m.66 kapsamındaki muhatap işyeri sahibidir, çünkü çıraklık sözleşmesi onunla yapılır ve işi o yaptırır. Usta öğretici ancak kendi kusuru varsa ayrıca sorumlu tutulabilir.

Çırağın müşteriye verdiği zarar için tüketici hakem heyetine başvurulabilir mi?

Müşteri bir tüketici, işyeri de hizmet sağlayıcı ise ve talep sözleşmeye dayanıyorsa başvurulabilir. Başvurunun hakem heyetine mi mahkemeye mi yapılacağı, talep edilen tutarın o yıl için belirlenen parasal sınırın altında kalıp kalmadığına bağlıdır.

Bu Yazı Hakkında

• Bu yazı, çırağın verdiği zarar konusunda genel bilgilendirme amaçlıdır; belirli bir olay için hukuki görüş değildir. Somut bir talep veya dava için bir avukata danışılması önerilir.
• Ustanın sorumluluktan kurtulup kurtulamayacağı, gözetim ve talimata ilişkin somut delillere bağlıdır ve her dosyada ayrıca incelenir.
• Yazı, 11 Kasım 2026 itibarıyla yürürlükteki Türk Borçlar Kanunu, Türk Medeni Kanunu, Mesleki Eğitim Kanunu ve Karayolları Trafik Kanunu metinlerine dayanır; mevzuat ve içtihat değişebilir.